Δημοσίευση Διαθηκών: Τι αλλάζει από 1η Νοεμβρίου 2025

1. Γενικά - Σύνοψη

Στις 28 Ιουλίου 2025 δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως ο ν. 5221/2025^[1], με τον οποίο εισάγονται μεταξύ άλλων, αλλαγές σε ζητήματα δημοσίευσης διαθήκης και κήρυξης ιδιόγραφης διαθήκης ως κύριας.

Όλως συνοπτικά, από 01.11.2025 η δημοσίευση όλων των διαθηκών ανατίθεται αποκλειστικά σε συμβολαιογράφους, συμπεριλαμβανομένης της αρμοδιότητας για κήρυξη διαθήκης ως κύριας, με την ταυτόχρονη εισαγωγή του ηλεκτρονικού Μητρώου Διαθηκών.

2. Αρμοδιότητα δημοσίευση διαθήκης

Μέχρι σήμερα, αρμόδιο για τη δημοσίευση διαθήκης, και μάλιστα ανεξαρτήτως του είδους της (δημόσιας, μυστικής, έκτακτης, ιδιόγραφης) ήταν το Πρωτοδικείο (προ κατάργησης το Ειρηνοδικείο) της περιφέρειας που εδρεύει ο/η συμβολαιογράφος που συνέταξε τη διαθήκη ή στον/ην οποίο/α κατατέθηκε η διαθήκη, ή εκείνο στο οποίο παρουσιάστηκε ιδιόγραφη διαθήκη προς δημοσίευση^[2].

Με τον πρόσφατο νόμο ανατίθεται η αρμοδιότητα δημοσίευσης διαθήκης αποκλειστικά στους συμβολαιογράφους, και μάλιστα ανεξάρτητα από το αν οι τελευταίοι είχαν συντάξει ή όχι την σχετική διαθήκη, ή τους είχε κατατεθεί η τελευταία, ή ακόμη τους είχε προσκομιστεί στη συνέχεια προς δημοσίευση. Σύμφωνα με την οικεία αιτιολογική έκθεση, σκοπός της ρύθμισης είναι η «ταχύτερη ολοκλήρωση της διαδικασίας δημοσίευσης διαθήκης».

3. Διαδικασία δημοσίευσης διαθήκης

Υπό τις ισχύουσες μέχρι 31.10.2025 διατάξεις, η δημοσίευση διαθήκης ολοκληρώνεται με την καταχώρισή της σε πρακτικό που υπογράφεται από Δικαστή του Μονομελούς Πρωτοδικείου – δικαστηρίου της κληρονομιάς, στο οποίο βεβαιώνονται όλα τα εξωτερικά ελαττώματά της. Από 01-11-2025, η δημοσίευση της διαθήκης θα πραγματοποιείται με την καταχώριση ολόκληρης της διαθήκης σε πρακτικό που θα συντάσσει και υπογράφει συμβολαιογράφος, που θα βεβαιώνει και όλα τα εξωτερικά ελαττώματά της και κατόπιν θα καταχωρίζεται στο Μητρώο Διαθηκών (δείτε σχετικά παρακάτω, § 7). Τα πρωτότυπα των διαθηκών θα παραμένουν στο αρχείο του συμβολαιογράφου που διενήργησε τη δημοσίευση της διαθήκης.

4. Ειδικά η εμφάνιση ιδιόγραφης διαθήκης

Σύμφωνα με το τροποποιηθέν άρθρ. 1769 § 2 ΑΚ, «όποιος κατέχει ιδιόγραφη διαθήκη οφείλει χωρίς υπαίτια καθυστέρηση, μόλις πληροφορηθεί τον θάνατο του διαθέτη, να την εμφανίσει για δημοσίευση σε συμβολαιογράφο». Παρατηρείται ότι η εν λόγω παράγραφος δεν επαναλαμβάνει τον κανόνα περί του τόπου εμφάνισης της διαθήκης του άρθρ. 1774 ΑΚ^[3]. Μένει να επιβεβαιωθεί αν υπό το νέο καθεστώς, η κατά τόπον αρμοδιότητα προς εμφάνιση ιδιόγραφης διαθήκης προς δημοσίευση παραμένει αμετάβλητη, δηλαδή αν θα εξακολουθεί η εμφάνιση διαθήκης ενώπιον συμβολαιογράφου που έχει την έδρα του είτε στον τόπο τελευταίας κατοικίας ή διαμονής του διαθέτη, είτε στον τόπο διαμονής του προσώπου που κατέχει την ιδιόγραφη διαθήκη.

5. Αντιρρήσεις κατά του πρακτικού δημοσίευσης ή άρνησης δημοσίευσης διαθήκης

Προβλέπεται η δυνατότητα υποβολής αντιρρήσεων κατά του πρακτικού δημοσίευσης ή άρνησης δημοσίευσης διαθήκης, από οποιονδήποτε έχει έννομο συμφέρον μέσω άσκησης ανακοπής ενώπιον του δικαστηρίου της κληρονομίας^[4]. Όπως επιβεβαιώνεται και από την οικεία αιτιολογική έκθεση πρόκειται για «άσκηση απλής ανακοπής (αν ασκηθεί από τρίτο θα υπέχει τη λειτουργία της τριτανακοπής), ενώπιον του δικαστηρίου της κληρονομίας, δικάζοντος με τη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας σύμφωνα με την προτεινόμενη, νέα, παρ. 5 του άρθρου 740 του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας».

6. Ειδικά η κήρυξη ιδιόγραφης διαθήκης ως κύριας

Σε εναρμόνιση με τα προβλεπόμενα περί αποκλειστικής αρμοδιότητας συμβολαιογράφων προς δημοσίευση διαθηκών, η διαδικασία κήρυξης ιδιόγραφης διαθήκης ως κυρίας θα πραγματοποιείται, ομοίως, με πράξη συμβολαιογράφου, σύμφωνα με τα προβλεπόμενα στο (νεοεισαχθέν) άρθρ. 808Α ΚΠολΔ.

Αναλυτικότερα, ο συμβολαιογράφος υποχρεούται να προβεί στην κήρυξη ιδιόγραφης διαθήκης ως κυρίας, εφόσον η γνησιότητα της γραφής και της υπογραφής του διαθέτη – κληρονομούμενου βεβαιώνεται από δύο (2) μάρτυρες, και ο αιτών την κήρυξη παρίσταται μετά πληρεξουσίου δικηγόρου. Επιπρόσθετα, όταν με ιδιόγραφη διαθήκη ορίζεται ως αποκλειστικός κληρονόμος:

(α) είτε πρόσωπο που δεν είναι σύζυγος του διαθέτη – θανόντος ή πρόσωπο με το οποίο ο διαθέτης έχει συνάψει σύμφωνο συμβίωσης^[5],

(β) είτε δεν έχει με τον διαθέτη συγγενική σχέση τουλάχιστον τέταρτου βαθμού,

απαιτείται γραφολογική πραγματογνωμοσύνη, προκειμένου να αποδεικνύεται η γνησιότητα της γραφής και της υπογραφής του θανόντος. Στην τελευταία αυτή περίπτωση, το Ελληνικό Δημόσιο δεν προσέρχεται κατά την διαδικασία της κήρυξης της διαθήκης ως κυρίας, αλλά το πρακτικό δημοσίευσης κοινοποιείται στο Ελληνικό Δημόσιο το αργότερο δέκα (10) ημέρες από την επομένη της κήρυξης^[6].

7. Το Μητρώο Διαθηκών

Δημιουργείται ειδική ηλεκτρονική πλατφόρμα δημοσίευσης διαθηκών, γνωστή ως Μητρώο Διαθηκών^[7], στην οποία θα καταχωρίζονται από 1^η Νοεμβρίου 2025 όλα τα πρακτικά δημοσίευσης διαθηκών από συμβολαιογράφους. Το εν λόγω Μητρώο θα το διαχειρίζονται οι συμβολαιογραφικοί σύλλογοι της χώρας^[8].

Στην πραγματικότητα το εν λόγω Μητρώο αντικαθιστά το σημερινό «βιβλίο διαθηκών» το οποίο τηρούσαν οι δικαστικοί γραμματείς και οι προξενικές αρχές^[9]. Σύμφωνα με την αιτιολογική έκθεση, σκοπός του Μητρώου είναι «η επίσπευση του χρόνου δημοσίευσης, η αποσυμφόρηση των δικαστηρίων και η μείωση του φόρτου εργασίας των δικαστικών υπαλλήλων». Επισημαίνεται ότι οι νέες διατάξεις περιλαμβάνουν σχετική νομοθετική εξουσιοδότηση προς έκδοση υπουργικής απόφασης που θα καθορίζει τους όρους λειτουργίας και πρόσβασης στο Μητρώο Διαθηκών, και κάθε άλλο σχετικό ζήτημα.

8. Ζητήματα διαχρονικού δικαίου

Οι αλλαγές του ν. 5221/2025 ως προς τα παραπάνω ζητήματα κληρονομικού δικαίου (δημοσίευση διαθήκης και κήρυξη ιδιόγραφης διαθήκης ως κυρίας), τίθενται σε ισχύ την 1^η Νοεμβρίου 2025^[10].

Επισημαίνεται ότι οι αλλαγές αφορούν θανάτους μετά από την 1η Νοεμβρίου 2025, ενώ για θανάτους πριν από αυτή την ημερομηνία διατηρείται η αρμοδιότητα των Πρωτοδικείων για τη δημοσίευση διαθήκης και την έκδοση πιστοποιητικών. Από την 16^η Σεπτεμβρίου 2026, όλες οι δημοσιεύσεις και εκδόσεις πιστοποιητικών, ανεξάρτητα από τον χρόνο θανάτου, γίνονται από τους συμβολαιογράφους^[11].