Μόνιμοι κάτοικοι εξωτερικού και νέος στρατολογικός νόμος

Κάθε φορά που ο νομοθέτης επιχειρεί να αναμορφώσει το στρατολογικό δίκαιο, το ενδιαφέρον στρέφεται αναπόφευκτα στους Έλληνες που ζουν στο εξωτερικό. Όχι άδικα. Η ιδιότητα του μόνιμου κατοίκου εξωτερικού υπήρξε διαχρονικά ένας θεσμός οριακός: αναγκαίος για λόγους πραγματικής ισότητας, αλλά ταυτόχρονα ευάλωτος σε καταχρήσεις.

Ο νέος στρατολογικός νόμος δεν έρχεται να ανατρέψει αυτό το καθεστώς. Έρχεται, όμως, να το επαναπροσδιορίσει.

Ι. Από την «εξαίρεση» στον διαρκή έλεγχο

Μέχρι σήμερα, η μόνιμη κατοικία στο εξωτερικό λειτουργούσε, σε μεγάλο βαθμό, ως μια στατική εξαίρεση από την υποχρέωση στράτευσης. Εφόσον κάποιος κατάφερνε να αποδείξει μακροχρόνια διαμονή και βιοποριστική εγκατάσταση εκτός Ελλάδας, η αναβολή ή η ειδική μεταχείριση αποκτούσε σχεδόν μόνιμο χαρακτήρα.

Το νέο πλαίσιο αλλάζει ακριβώς αυτή τη λογική. Η ιδιότητα του μόνιμου κατοίκου εξωτερικού δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως ένα δικαίωμα που «κατακτάται» εφάπαξ, αλλά ως διοικητική κατάσταση διαρκείας, η οποία πρέπει να συντηρείται και να αποδεικνύεται σε βάθος χρόνου.

Η μετατόπιση αυτή έχει σαφή νομική στόχευση: να συνδεθεί η αναβολή στράτευσης με την πραγματική, συνεχή και ουσιαστική εγκατάσταση στο εξωτερικό, και όχι με τυπικές ή ευκαιριακές επιλογές.

ΙΙ. Η σημασία του μεταβατικού καθεστώτος

Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι ο νομοθέτης προβλέπει ρητά μεταβατικές διατάξεις. Όσοι έχουν ήδη θεμελιώσει δικαιώματα ως μόνιμοι κάτοικοι εξωτερικού ή βρίσκονται σε καθεστώς αναβολής βάσει του ισχύοντος μέχρι σήμερα δικαίου, δεν υπάγονται αιφνιδίως στους νέους κανόνες.

Η επιλογή αυτή δεν είναι απλώς πολιτική· είναι βαθύτατα νομική. Συνδέεται με την αρχή της ασφάλειας δικαίου και την προστασία της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης του διοικουμένου, αρχές που έχουν κατ’ επανάληψη αναγνωριστεί τόσο στη νομολογία των ελληνικών δικαστηρίων όσο και του ΔΕΕ.

Χωρίς αυτό το μεταβατικό φίλτρο, ο νέος νόμος θα κινδύνευε να κατηγορηθεί για έμμεση αναδρομικότητα.

ΙΙΙ. Νέα κριτήρια, παλιό συνταγματικό υπόβαθρο

Οι νέες ρυθμίσεις επιχειρούν να συγκεκριμενοποιήσουν τα κριτήρια χαρακτηρισμού του μόνιμου κατοίκου εξωτερικού, εισάγοντας υποχρέωση περιοδικής επικαιροποίησης στοιχείων και ενισχυμένο διοικητικό έλεγχο.

Από συνταγματικής άποψης, η κατεύθυνση αυτή δεν είναι προβληματική καθαυτή. Η στρατιωτική θητεία εξακολουθεί να αποτελεί συνταγματική υποχρέωση, και η εξαίρεση των μονίμων κατοίκων εξωτερικού νομιμοποιείται μόνο στο μέτρο που βασίζεται σε αντικειμενικά και ελέγξιμα κριτήρια.

Το κρίσιμο, βέβαια, δεν θα είναι τόσο το γράμμα του νόμου, όσο η εφαρμογή του. Ένας υπέρμετρα γραφειοκρατικός ή τιμωρητικός μηχανισμός ελέγχου θα μπορούσε εύκολα να μετατρέψει μια θεμιτή ρύθμιση σε δυσανάλογη επιβάρυνση.

ΙV. Αναβολή, εξαγορά και αναλογικότητα

Σημαντική μεταβολή επέρχεται και στο πεδίο της εξαγοράς της στρατιωτικής θητείας. Η αύξηση του οικονομικού κόστους και η χρονική μετάθεση της δυνατότητας εξαγοράς δεν είναι ουδέτερες επιλογές. Αντιθέτως, εντάσσονται σε μια σαφή νομοθετική στρατηγική αποθάρρυνσης της «εύκολης λύσης».

Το ερώτημα που τίθεται εδώ είναι κατεξοχήν νομικό: μέχρι ποιο σημείο το αυξημένο οικονομικό βάρος παραμένει συμβατό με την αρχή της αναλογικότητας, ιδίως για πολίτες που έχουν αποδεδειγμένα μεταφέρει το κέντρο της ζωής τους εκτός Ελλάδας;

Η απάντηση δεν θα δοθεί στο επίπεδο των εξαγγελιών, αλλά —αν χρειαστεί— στο επίπεδο της διοικητικής πρακτικής και της δικαστικής κρίσης.

Ο νέος στρατολογικός νόμος δεν καταργεί το καθεστώς των μονίμων κατοίκων εξωτερικού. Το απογυμνώνει, όμως, από τη λογική της αυτόματης και διαρκούς εξαίρεσης και το επαναφέρει στο πεδίο του ελέγχου, της τεκμηρίωσης και της συνεχούς σύνδεσης με την πραγματικότητα.

Για όσους ζουν στο εξωτερικό —και ιδίως για όσους σχεδιάζουν τη ζωή τους μακροπρόθεσμα— το μήνυμα είναι σαφές: η αναβολή δεν είναι πλέον απλώς μια τυπική διαδικασία, αλλά μια νομική κατάσταση που απαιτεί συνέπεια, προγραμματισμό και προσεκτική παρακολούθηση των εξελίξεων.