Αναγνώριση ταυτότητας φύλου: Αντίθετη προς το ενωσιακό δίκαιο η νομοθεσία κράτους μέλους που δεν επιτρέπει την τροποποίηση των στοιχείων σχετικά με το φύλο υπηκόου του (ΔΕΕ C-43/24)

Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στην υπόθεση Shipova, έκρινε ότι η νομοθεσία κράτους μέλους που δεν επιτρέπει την τροποποίηση των στοιχείων σχετικά με το φύλο υπηκόου του εν λόγω κράτους μέλους, που άσκησε το δικαίωμά του ελεύθερης κυκλοφορίας, είναι αντίθετη προς το δίκαιο της Ένωσης (ΔΕΕ C-43/24)

Ιστορικό υπόθεσης

Μια Βουλγάρα υπήκοος καταχωρίστηκε κατά τη γέννησή της ως άτομο ανδρικού φύλου με όνομα, προσωπικό αριθμό πολίτη και έγγραφα ταυτότητας που αντιστοιχούν στο εν λόγω φύλο. Ζει επί του παρόντος στην Ιταλία, όπου άρχισε ορμονική θεραπεία, παρουσιάζεται δε πλέον ως γυναίκα.

Προσέφυγε στα βουλγαρικά δικαστήρια ζητώντας να αναγνωριστεί ότι είναι άτομο γυναικείου φύλου και να διαταχθεί η τροποποίηση των στοιχείων που αφορούν την προσωπική της κατάσταση στη ληξιαρχική πράξη γεννήσεώς της. Παρά τις ιατρικές γνωματεύσεις και τη δικαστική πραγματογνωμοσύνη που επιβεβαίωναν την ταυτότητα φύλου που ζητούσε να της αναγνωριστεί, η αίτησή της απορρίφθηκε.

Σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία, όπως αυτή ερμηνεύθηκε από την ολομέλεια των πολιτικών τμημάτων του βουλγαρικού Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, ο όρος «φύλο» πρέπει να γίνεται αντιληπτός στη βιολογική του διάσταση, αποκλειομένης οποιασδήποτε τροποποίησης των αναφορών σχετικά με το φύλο, το όνομα και τον προσωπικό αριθμό πολίτη. Το δημόσιο συμφέρον, το οποίο βασίζεται στις ηθικές και/ή θρησκευτικές αξίες της βουλγαρικής κοινωνίας, υπερισχύει, σύμφωνα με την άποψη αυτή, του συμφέροντος των διεμφυλικών ατόμων.

Επιληφθέν της διαφοράς, το βουλγαρικό Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα της εθνικής νομοθεσίας με το δίκαιο της Ένωσης και υποβάλλει προδικαστικά ερωτήματα στο Δικαστήριο.

Η απόφαση του ΔΕΕ

Με την απόφασή του, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι το δίκαιο της Ένωσης αντιτίθεται στη νομοθεσία κράτους μέλους η οποία δεν επιτρέπει την τροποποίηση των στοιχείων σχετικά με το φύλο που έχουν καταχωριστεί στο ληξιαρχικό μητρώο υπηκόου του εν λόγω κράτους μέλους, ο οποίος άσκησε το δικαίωμά του ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής σε άλλο κράτος μέλος.

Το Δικαστήριο υπογραμμίζει, καταρχάς, ότι η έκδοση εγγράφων ταυτότητας εμπίπτει μεν στην αρμοδιότητα των κρατών μελών, πλην όμως τα κράτη μέλη οφείλουν να ασκούν την αρμοδιότητα αυτή τηρώντας το δίκαιο της Ένωσης. Συναφώς, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι η ασυμφωνία μεταξύ της ταυτότητας φύλου που βιώνει ένα φυσικό πρόσωπο και των στοιχείων σχετικά με το φύλο που αναγράφονται στο δελτίο ταυτότητάς του ενδέχεται να παρακωλύει την άσκηση του δικαιώματός του ελεύθερης κυκλοφορίας. Λόγω της ασυμφωνίας αυτής είναι δυνατό να υποχρεωθεί το εν λόγω πρόσωπο, σε πολλές καταστάσεις της καθημερινής ζωής –ιδίως κατά τη διάρκεια ελέγχων ταυτότητας, στο πλαίσιο διασυνοριακών μετακινήσεων ή για επαγγελματικούς λόγους–, να άρει αμφιβολίες που δημιουργούνται ως προς την ταυτότητά του ή ως προς τη γνησιότητα των επίσημων εγγράφων που έχει στην κατοχή του. Η κατάσταση αυτή προξενεί σημαντικές δυσχέρειες.

Ένας περιορισμός της ελεύθερης κυκλοφορίας μπορεί όμως να γίνει δεκτός μόνον εφόσον στηρίζεται σε αντικειμενικούς λόγους γενικού συμφέροντος και εφόσον συνάδει με την αρχή της αναλογικότητας κατά το δίκαιο της Ένωσης και με τα θεμελιώδη δικαιώματα που εγγυάται ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ιδίως δε με το δικαίωμα στον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής. Το δικαίωμα αυτό προστατεύει την ταυτότητα φύλου και επιβάλλει στα κράτη μέλη να προβλέπουν σαφείς, προσβάσιμες και αποτελεσματικές διαδικασίες που να καθιστούν δυνατή τη νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου.

Περαιτέρω, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι το δίκαιο της Ένωσης δεν επιτρέπει να δεσμεύεται δικαστήριο κράτους μέλους από την ερμηνεία του εθνικού συνταγματικού δικαστηρίου όταν αυτή αποτελεί εμπόδιο για την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης όπως ερμηνεύεται από το Δικαστήριο.

Το πλήρες κείμενο της απόφασης είναι διαθέσιμο στο curia.europa.eu.