Άρθρα 4 και 5 του ΝΑΤΟ: Συλλογική άμυνα, διεθνής νομιμότητα και τα όρια της ενεργοποίησης

Επιμέλεια: Μπάλα Φωτεινή, Δ.Ν., Στέλεχος και Διαπραγματεύτρια ΕΛ.ΑΣ

Η διεθνής ασφάλεια μετά τον Β ́ Παγκόσμιο Πόλεμο στηρίζεται σε ένα πλέγμα διεθνών οργανισμών και κανόνων που αποσκοπούν στην αποτροπή των συγκρούσεων μεταξύ των χωρών και στη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης. Δύο από τους σημαντικότερους θεσμικούς μηχανισμούς στο πεδίο αυτό συνιστούν, συχνά αποκαλούμενα ως «άρθρα ενεργοποίησης», τα άρθρα 4 και 5 της Συνθήκης του Βορείου Ατλαντικού Συμφώνου, που θεμελιώνουν τη συλλογική άμυνα. Αποτελούν βασικούς θεσμικούς μηχανισμούς για τη διαχείριση απειλών κατά της ασφάλειας των κρατών-μελών. Παρότι αναφέρονται συχνά μαζί, τα δύο άρθρα έχουν διαφορετικό χαρακτήρα, λειτουργούν και τα δύο, ωστόσο, στο πλαίσιο της συλλογικής ασφάλειας.

Το Άρθρο 5 της Συνθήκης του ΝΑΤΟ: η αρχή της συλλογικής άμυνας

Η Συνθήκη του Βορείου Ατλαντικού (North Atlantic Treaty) υπογράφηκε το 1949 στην Ουάσιγκτον των ΗΠΑ και αποτέλεσε τη βάση για τη δημιουργία του ΝΑΤΟ ως μιας συμμαχίας συλλογικής ασφάλειας. Το πιο γνωστό και ουσιώδες στοιχείο της είναι το Άρθρο 5, το οποίο προβλέπει ότι μια ένοπλη επίθεση εναντίον ενός ή περισσότερων κρατών-μελών θεωρείται επίθεση εναντίον όλων.

Η διάταξη αυτή θεσπίζει την αρχή της συλλογικής άμυνας, σύμφωνα με την οποία κάθε κράτος-μέλος δεσμεύεται να συνδράμει το κράτος που δέχεται επίθεση, λαμβάνοντας τα μέτρα που κρίνει αναγκαία, συμπεριλαμβανομένης φυσικά της χρήσης ένοπλης βίας. Η ενεργοποίηση του άρθρου δεν συνεπάγεται αυτομάτως στρατιωτική επέμβαση από όλα τα κράτη-μέλη, αλλά δημιουργεί μια νομική και πολιτική υποχρέωση αλληλεγγύης και υποστήριξης.

Σημαντικό στοιχείο εφαρμογής του άρθρου συνιστά η διαπίστωση ότι έχει πραγματοποιηθεί ένοπλη επίθεση κατά κράτους-μέλους της συμμαχίας. Η απόφαση ενεργοποίησης λαμβάνεται πολιτικά από το Βορειοατλαντικό Συμβούλιο, το κύριο όργανο λήψης αποφάσεων του ΝΑΤΟ.

Στην ιστορία της συμμαχίας, το Άρθρο 5 έχει ενεργοποιηθεί μόνο μία φορά, μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001. Οι επιθέσεις θεωρήθηκαν ένοπλη επίθεση εναντίον κράτους-μέλους, γεγονός που οδήγησε στην ενεργοποίηση της συλλογικής άμυνας και σε σειρά στρατιωτικών και πολιτικών μέτρων από τα κράτη της συμμαχίας.

Πότε ενεργοποιείται το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ

Η ενεργοποίηση του άρθρου 5 προϋποθέτει τρεις βασικές προϋποθέσεις: i) Ένοπλη επίθεση εναντίον κράτους-μέλους του Οργανισμού, ii) Πολιτική απόφαση των κρατών της συμμαχίας μέσω του Βορειοατλαντικού Συμβουλίου, iii) Συλλογική αντίδραση, η οποία μπορεί να περιλαμβάνει στρατιωτικά, πολιτικά ή άλλα μέτρα. Η διάταξη αυτή λειτουργεί κυρίως ως μηχανισμός αποτροπής, καθώς η πιθανότητα συλλογικής αντίδρασης καθιστά λιγότερο πιθανή την επίθεση εναντίον κράτους-μέλους.

Το Άρθρο 4 του ΝΑΤΟ: Διαβουλεύσεις σε περίπτωση απειλής

Το Άρθρο 4 της Συνθήκης του ΝΑΤΟ προβλέπει ότι τα κράτη-μέλη θα διαβουλεύονται μεταξύ τους κάθε φορά που, κατά την εκτίμηση ενός μέλους, απειλείται η εδαφική του ακεραιότητα, η πολιτική ανεξαρτησία ή η ασφάλειά του.

Η ενεργοποίηση του άρθρου αυτού δηλαδή, δεν συνεπάγεται στρατιωτική επέμβαση, αλλά αποτελεί μηχανισμό πολιτικών διαβουλεύσεων μεταξύ των συμμάχων. Μέσω του άρθρου αυτού, ένα κράτος-μέλος μπορεί να ζητήσει την άμεση σύγκληση του Συμβουλίου του Οργανισμού, προκειμένου να συζητηθεί μια κρίση ή μια πιθανή απειλή.

Το άρθρο 4 έχει ενεργοποιηθεί αρκετές φορές στην ιστορία της συμμαχίας. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν: α) η ενεργοποίησή του από την Τουρκία το 2003 κατά την περίοδο του πολέμου στο Ιράκ, β) οι διαβουλεύσεις μετά την προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία το 2014 καθώς και η ενεργοποίηση του άρθρου από χώρες της Ανατολικής Ευρώπης μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022.

Συνεπώς, το άρθρο 4 λειτουργεί ως προληπτικός μηχανισμός διαχείρισης κρίσεων, επιτρέποντας στα κράτη-μέλη να συντονίζουν τη στάση τους πριν από την κλιμάκωση μιας απειλής.

Συμπεράσματα

Η ενεργοποίηση του Άρθρου 5 του Συμφώνου αποτελεί ένα από τα πιο ισχυρά εργαλεία συλλογικής άμυνας στο διεθνές σύστημα. Αντίθετα, το Άρθρο 4 του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ αφορά τη θεσμική συγκρότηση του οργανισμού και τη συμμετοχή των κρατών σε αυτόν. Παρά τη διαφορετική τους λειτουργία, και τα δύο άρθρα αντανακλούν τη μεταπολεμική προσπάθεια θεσμικής οργάνωσης της διεθνούς ασφάλειας.

Στο σημερινό γεωπολιτικό περιβάλλον, όπου οι διεθνείς κρίσεις πολλαπλασιάζονται και οι απειλές αποκτούν νέες μορφές, η κατανόηση των μηχανισμών συλλογικής άμυνας και διεθνούς συνεργασίας αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Brownlie, I., Principles of Public International Law, Oxford University Press

Gray, C., International Law and the Use of Force, Oxford University Press

Shaw, M., International Law, Cambridge University Press.

NATO, The North Atlantic Treaty, 1949

NATO, Collective Defence and Article 5, NATO Official Publications