Data Act: Σε δημόσια διαβούλευση οι Κατευθυντήριες Γραμμές για την εύλογη αποζημίωση στη διάθεση δεδομένων

Σε δημόσια διαβούλευση έθεσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το σχέδιο Κατευθυντηρίων Γραμμών για τον υπολογισμό της «εύλογης αποζημίωσης» που μπορεί να ζητείται όταν δεδομένα καθίστανται διαθέσιμα στο πλαίσιο του Data Act. Πρόκειται για μια εξέλιξη με ιδιαίτερη σημασία, καθώς αγγίζει την καρδιά της νέας ευρωπαϊκής ρύθμισης για την οικονομία των δεδομένων και επηρεάζει άμεσα επιχειρήσεις, ερευνητικούς φορείς και, έμμεσα, πολίτες.

Το Data Act και η διάθεση δεδομένων

Το Data Act (Κανονισμός (ΕΕ) 2023/2854) αποτελεί βασικό πυλώνα της ευρωπαϊκής στρατηγικής για τα δεδομένα. Στόχος του είναι να ενισχύσει την ευρωπαϊκή οικονομία δεδομένων, αίροντας εμπόδια στη διαμοίραση δεδομένων, χωρίς όμως να υπονομεύει τα κίνητρα όσων επενδύουν σε τεχνολογίες συλλογής και επεξεργασίας δεδομένων.

Στο πλαίσιο αυτό, το άρθρο 9 του Κανονισμού ρυθμίζει ένα ευαίσθητο ζήτημα: την αποζημίωση που μπορεί να ζητεί ο «κάτοχος δεδομένων» από τον «αποδέκτη δεδομένων» όταν υποχρεούται, βάσει ενωσιακού ή εθνικού δικαίου, να καταστήσει δεδομένα διαθέσιμα. Η αποζημίωση αυτή πρέπει να είναι μη διακριτική, εύλογη και διαφανής, ενώ προβλέπεται ειδική προστασία για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις και τους μη κερδοσκοπικούς ερευνητικούς οργανισμούς.

Η πρόβλεψη για την έκδοση Κατευθυντηρίων Γραμμών

Αν και το άρθρο 9 θέτει τις βασικές αρχές, αφήνει σημαντικά περιθώρια ερμηνείας, ως προς το τι θεωρείται «εύλογη» αποζημίωση, ποια κόστη μπορούν να συνυπολογιστούν και πότε επιτρέπεται περιθώριο κέρδους και πότε όχι.

Ακριβώς σε αυτά τα ερωτήματα επιχειρούν να απαντήσουν οι Κατευθυντήριες Γραμμές της Επιτροπής, η έκδοση των οποίων προβλέπεται στην παράγραφο 5 του άρθρου 9. Όπως αναφέρεται στην εισαγωγή του σχεδίου, στόχος των Κατευθυντηρίων Γραμμών είναι να προσφέρουν πρακτική καθοδήγηση τόσο στους κατόχους όσο και στους αποδέκτες δεδομένων για τον τρόπο υπολογισμού της αποζημίωσης, στο πλαίσιο υποχρεώσεων διάθεσης δεδομένων που απορρέουν από το ενωσιακό δίκαιο ή από εθνική νομοθεσία βασισμένη σε αυτό.

Η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι το δικαίωμα του κατόχου δεδομένων να ζητεί αποζημίωση είναι κρίσιμο για τη δίκαιη κατανομή των ωφελειών στην «αλυσίδα αξίας των δεδομένων». Με άλλα λόγια, η διαμοίραση δεδομένων δεν πρέπει να γίνεται εις βάρος εκείνων που έχουν επενδύσει στη συλλογή και παραγωγή τους.

Πεδίο εφαρμογής και χρονικά όρια

Ιδιαίτερη σημασία έχει η διευκρίνιση του πεδίου εφαρμογής των Κατευθυντηρίων Γραμμών. Αυτές αφορούν κατ’ αρχήν τις περιπτώσεις υποχρεωτικής ανταλλαγής δεδομένων μεταξύ επιχειρήσεων (B2B), όπως ρυθμίζονται στο Κεφάλαιο ΙΙΙ του Data Act, και ιδίως τα σενάρια που σχετίζονται με το Διαδίκτυο των Πραγμάτων (IoT).

Παράλληλα, οι Κατευθυντήριες Γραμμές θα εφαρμόζονται και σε υποχρεώσεις διάθεσης δεδομένων που θεσπίζονται από άλλη ενωσιακή ή εθνική νομοθεσία, εφόσον αυτή τέθηκε σε ισχύ μετά τις 12 Σεπτεμβρίου 2025 και δεν προβλέπει ειδικό καθεστώς αποζημίωσης. Έτσι αποφεύγονται συγκρούσεις με υφιστάμενα ή εξειδικευμένα κανονιστικά πλαίσια.

Ευελιξία και δικαστικός έλεγχος

Το σχέδιο Κατευθυντηρίων τονίζει επίσης ότι αφήνεται περιθώριο για την ανάπτυξη τομεακών μηχανισμών αποζημίωσης, όπου αυτό προβλέπεται από το ενωσιακό δίκαιο, σύμφωνα με το άρθρο 9 παράγραφος 6 του Data Act. Η προσέγγιση αυτή αναγνωρίζει ότι οι ανάγκες και τα κόστη μπορεί να διαφέρουν σημαντικά από τομέα σε τομέα (π.χ. ενέργεια, υγεία, μεταφορές).

Τέλος, η Επιτροπή υπενθυμίζει κάτι θεμελιώδες: η δεσμευτική ερμηνεία του ενωσιακού δικαίου ανήκει αποκλειστικά στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι Κατευθυντήριες Γραμμές δεν δεσμεύουν τα δικαστήρια, αλλά λειτουργούν ως εργαλείο καθοδήγησης και καλών πρακτικών.

Τι σημαίνει αυτό στην πράξη

Για τις επιχειρήσεις, οι Κατευθυντήριες Γραμμές αναμένεται να προσφέρουν μεγαλύτερη ασφάλεια δικαίου στον σχεδιασμό συμβάσεων και επιχειρηματικών μοντέλων που βασίζονται στη διαμοίραση δεδομένων. Για τις ΜΜΕ και τους ερευνητικούς φορείς, ενισχύεται η προστασία από υπερβολικές ή αδιαφανείς χρεώσεις.

Για τους πολίτες, έστω και έμμεσα, η εξέλιξη αυτή συμβάλλει στη δημιουργία μιας πιο ανταγωνιστικής και δίκαιης ψηφιακής οικονομίας, όπου τα δεδομένα αξιοποιούνται προς όφελος της καινοτομίας χωρίς να συγκεντρώνονται σε λίγους ισχυρούς παίκτες.

Η δημόσια διαβούλευση παραμένει ανοικτή έως τις 20 Φεβρουαρίου 2026 και δίνει την ευκαιρία στους ενδιαφερόμενους να επηρεάσουν το τελικό περιεχόμενο ενός εργαλείου που θα καθορίσει, στην πράξη, πώς «τιμολογείται» η πρόσβαση στα δεδομένα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.