Η επιτήρηση και η ασφάλεια του δημόσιου χώρου δεν είναι δουλειά των ιδιωτών

Η ιδιωτική βιντεοεπιτήρηση σε δημόσιους και δημόσια προσβάσιμους χώρους τέθηκε στο επίκεντρο της ανάλυσης της Επιτρόπου Προστασίας Δεδομένων της Σαξονίας στην ετήσια έκθεσή της για το 2025, με αφετηρία τη συχνή πρακτική ιδιωτών και επιχειρήσεων να επικαλούνται σκοπούς πρόληψης και δίωξης αξιόποινων πράξεων για τη νομιμοποίηση της λειτουργίας των καμερών τους. Όπως επισημαίνεται, ειδικά στον εμπορικό τομέα, η βιντεοεπιτήρηση δεν περιορίζεται σε περιστατικά που αφορούν την προστασία της περιουσίας των υπευθύνων επεξεργασίας, αλλά επεκτείνεται συχνά σε ευρύτερους στόχους, όπως η συμβολή στη διασφάλιση της δημόσιας ασφάλειας και τάξης.

Στο πλαίσιο αυτό, επιχειρήσεις όπως καταστήματα λιανικής, χώροι ψυχαγωγίας και αίθουσες τυχερών παιγνίων επικαλούνται την ανάγκη αντιμετώπισης φαινομένων όπως διακίνηση ναρκωτικών, σωματικές βλάβες, κλοπές και φθορές περιουσίας πελατών, προκειμένου να δικαιολογήσουν την επιτήρηση χώρων ανοικτών στο κοινό. Παράλληλα, αναφέρουν ότι ανταποκρίνονται σε αιτήματα των αστυνομικών αρχών, διαβιβάζοντας συγκεκριμένα αποσπάσματα βίντεο, χωρίς ωστόσο να έχουν γνώση της περαιτέρω πορείας των σχετικών ερευνών.

Η ανάλυση της Επιτρόπου επικεντρώνεται στη νομική βάση της επεξεργασίας κατά το άρθρο 6 παρ. 1 του Γενικού Κανονισμού Προστασίας Δεδομένων, όπου και διατυπώνεται η σκέψη πως στην πράξη μόνο το έννομο συμφέρον μπορεί να σταθεί. Ωστόσο, διευκρινίζεται ότι η έννοια αυτή αφορά αποκλειστικά υποκειμενικά συμφέροντα του υπευθύνου επεξεργασίας ή τρίτου και δεν καταλαμβάνει σκοπούς γενικού συμφέροντος, όπως η προστασία της δημόσιας ασφάλειας. Η σχετική προσέγγιση ενισχύεται και από τη νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο με την απόφαση της 4ης Ιουλίου 2023 (C-252/21) έκρινε ότι η ενημέρωση διωκτικών αρχών με σκοπό την πρόληψη και δίωξη εγκλημάτων δεν συνιστά καθεαυτό έννομο συμφέρον ιδιωτικού φορέα, ιδίως όταν δεν συνδέεται με την οικονομική του δραστηριότητα.

Η γερμανική αρχή αποκλείει την εφαρμογή άλλων νομικών βάσεων, όπως η συμμόρφωση με έννομη υποχρέωση ή η εκπλήρωση καθήκοντος προς το δημόσιο συμφέρον, αφού, όπως επισημαίνεται, οι ιδιωτικοί φορείς δεν υποχρεούνται να συλλέγουν και να αποθηκεύουν δεδομένα προληπτικά προς εξυπηρέτηση μελλοντικών αιτημάτων αρχών, ενώ άλλωστε η άσκηση καθηκόντων δημόσιας εξουσίας προϋποθέτει ρητή ανάθεση από τον νόμο, η οποία δεν μπορεί να υποκατασταθεί από ιδιωτική πρωτοβουλία.

Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στον θεσμικό διαχωρισμό αρμοδιοτήτων. Η διατήρηση της δημόσιας ασφάλειας και τάξης χαρακτηρίζεται ως αποκλειστική κρατική λειτουργία, ανατεθειμένη στις αστυνομικές αρχές. Η επέκταση της ιδιωτικής βιντεοεπιτήρησης σε σκοπούς γενικής πρόληψης εγκλημάτων θα οδηγούσε, κατά την έκθεση, σε παράκαμψη των αυστηρών νομικών προϋποθέσεων που δεσμεύουν τη δράση των κρατικών οργάνων. Συναφώς, υπογραμμίζεται ότι δεν επιτρέπεται ούτε η έμμεση ανάθεση τέτοιων δραστηριοτήτων σε ιδιώτες, μέσω πρακτικών συνεργασίας χωρίς ρητή νομοθετική βάση.

Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνεται:

«Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι, από την άποψη του κράτους δικαίου, θα ήταν εξαιρετικά προβληματικό εάν ιδιώτες μπορούσαν να διενεργούν βιντεοεπιτήρηση σε περιπτώσεις όπου οι κρατικές αρχές εμποδίζονται να το πράξουν βάσει του ισχύοντος νομικού πλαισίου. Δεν αποτελεί καθήκον ιδιωτικών φορέων να αντισταθμίζουν ή να συμπληρώνουν, μέσω δικής τους βιντεοεπιτήρησης, ελλείψεις αρμοδιοτήτων των κρατικών αρχών. Αντιστρόφως, δεν επιτρέπεται στο κράτος, χωρίς ρητή νομική βάση, να αναθέτει τη δράση του σε ιδιώτες προκειμένου να αξιοποιεί τις πληροφορίες που αυτοί συλλέγουν. Η κρατική εξουσία καθορίζεται και περιορίζεται από τον νόμο. Στο πλαίσιο αυτό, δεν μπορεί να υπάρξει, μέσω «σιωπηρής συναίνεσης» μεταξύ ιδιωτικών και κρατικών φορέων, συμφωνημένη ανάθεση πράξεων επεξεργασίας δεδομένων που εξυπηρετούν κρατικά συμφέροντα σε ιδιώτες, ελλείψει ρητής νομοθετικής βάσης. Διαφορετικά, αυτό θα ισοδυναμούσε με (ανεπίτρεπτη) διεύρυνση των νόμιμων εξουσιών των κρατικών αρχών «από την πίσω πόρτα», γεγονός που αντίκειται στην αρχή του κράτους δικαίου.»

Η παρέμβαση της Επιτρόπου εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της εξισορρόπησης μεταξύ της ανάγκης διασφάλισης της δημόσιας ασφάλειας και της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων, ιδίως του δικαιώματος στον πληροφοριακό αυτοκαθορισμό. Όπως αναφέρεται, η εκτεταμένη και αδιάκριτη χρήση συστημάτων βιντεοεπιτήρησης από ιδιωτικούς φορείς θα μπορούσε να οδηγήσει σε ουσιαστική κατάργηση των μη επιτηρούμενων δημόσιων χώρων, γεγονός που δεν συνάδει με τις αρχές μιας ελεύθερης δημοκρατικής κοινωνίας.

Η έκθεση αναφέρει χαρακτηριστικά:

«Επισημαίνω ρητώς ότι, εάν επιτρεπόταν πράγματι μια εκτεταμένη βιντεοεπιτήρηση από ιδιωτικούς φορείς, θα υπήρχαν ελάχιστοι έως καθόλου χώροι χωρίς επιτήρηση· μια κατάσταση που δεν μπορεί να θεωρηθεί επιθυμητή σε μια ελεύθερη δημοκρατία. Ως εκ τούτου, οι πολίτες εξακολουθούν να μπορούν να κινούνται σε μεγάλο μέρος του δημόσιου χώρου χωρίς να υπόκεινται σε επιτήρηση. Τις εντάσεις και αντιφάσεις που απορρέουν από τις διαφορετικές αυτές αξιώσεις ένα κράτος δικαίου οφείλει, εν τέλει, να τις αντέχει».

Με βάση τα ανωτέρω, η έκθεση καταλήγει ότι η παρακολούθηση δημόσιων ή δημόσια προσβάσιμων χώρων από ιδιώτες με σκοπό την πρόληψη, δίωξη ή διαλεύκανση αξιόποινων πράξεων, όταν δεν συνδέεται με συγκεκριμένα ίδια έννομα συμφέροντα, δεν είναι επιτρεπτή στο πλαίσιο του ισχύοντος δικαίου προστασίας δεδομένων.