ΕΔΔΑ: Επιβολή δυσανάλογων προστίμων στην Google από τη Ρωσία για άρνηση αφαίρεσης πολιτικού περιεχομένου

Στην υπόθεση Google LLC και λοιποί κατά Ρωσίας (προσφυγή υπ’ αρ. 37027/22), το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έκρινε ότι η επιβολή δυσανάλογων προστίμων και κυρώσεων στην Google για άρνηση αφαίρεσης πολιτικού περιεχομένου άσκησε σημαντική πίεση στην εταιρεία να λογοκρίνει περιεχόμενο στο YouTube, παρεμβαίνοντας στον ρόλο της ως παρόχου πλατφόρμας για την ελεύθερη ανταλλαγή ιδεών και πληροφοριών.

Η υπόθεση αφορούσε δικαστικές διαδικασίες στη Ρωσία σχετικά με την άρνηση αφαίρεσης συγκεκριμένου περιεχομένου από την πλατφόρμα YouTube, συμπεριλαμβανομένων πολιτικών βίντεο τα οποία οι ρωσικές αρχές είχαν κρίνει παράνομα, καθώς και την παράλειψη αποκατάστασης των λειτουργιών δημιουργίας εσόδων στο κανάλι του YouTube «Tsargrad TV», ενός ρωσικού τηλεοπτικού μέσου ιδιοκτησίας Ρώσου ολιγάρχη στον οποίο είχαν επιβληθεί κυρώσεις από τις ΗΠΑ και την Ευρωπαϊκή Ένωση λόγω της υποστήριξής του στον επιθετικό πόλεμο της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας. Η Google υπέστη εξαιρετικά βαριά πρόστιμα ως αποτέλεσμα αυτών των διαδικασιών.

Ιστορικό υπόθεσης

Οι προσφεύγουσες, Google LLC (εφεξής «Google»), OOO Google, Google International LLC και Google Ireland Limited, είναι εταιρείες με έδρα την Ιρλανδία, τη Ρωσία και τις ΗΠΑ. Αποτελούν μέρος του ομίλου εταιρειών Alphabet.

Τον Δεκέμβριο του 2020, η Roskomnadzor, η ρυθμιστική αρχή τηλεπικοινωνιών της Ρωσίας, έλαβε ευρείες νομοθετικές εξουσίες για την επιβολή μεγάλων προστίμων κατά ιδιοκτητών διαδικτυακών πλατφορμών που δεν συμμορφώνονταν με «κοινοποιήσεις περιορισμού πρόσβασης σε πηγή πληροφοριών» (αιτήματα αφαίρεσης περιεχομένου) σχετικά με περιεχόμενο που θεωρείτο παράνομο βάσει του άρθρου 15.3 του Νόμου περί Πληροφοριών.

Το 2021, απεστάλη μια σειρά αιτημάτων για αφαίρεση περιεχομένου στην Google σχετικά με την πλατφόρμα βίντεο YouTube. Η εταιρεία συμμορφώθηκε, εκτός από τις περιπτώσεις όπου τα αιτήματα αφορούσαν πολιτικό λόγο. Τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, υποβλήθηκαν οκτώ επιπλέον όμοια αιτήματα. Η Google εφάρμοσε «γεωγραφικό αποκλεισμό» (geo-block) σε πέντε από τα οκτώ βίντεο ή κανάλια, καθιστώντας τα μη προσβάσιμα σε χρήστες εντός της Ρωσίας, αλλά αρνήθηκε να αποκλείσει δύο βίντεο και ένα κανάλι. Ένα εξ αυτών περιλάμβανε βίντεο που ασκούσε κριτική στην προσέγγιση των ρωσικών αρχών στην πανδημία COVID-19 και στις προτάσεις τροποποίησης του Συντάγματος της Ρωσίας, με δηλώσεις υποστήριξης προς την αντιπολίτευση, συμπεριλαμβανομένου του πολιτικού Alexei Navalnyy.

Λόγω της άρνησής της, η Google κρίθηκε ένοχη τον Δεκέμβριο του 2021 για διοικητική παράβαση και της επιβλήθηκε πρόστιμο 7.221.916.235 ρωσικών ρουβλίων (περίπου 87 εκατομμύρια ευρώ). Το πρόστιμο αντιστοιχούσε στο 5% των εσόδων της Google και των συνδεδεμένων εταιρειών της —Google Commerce Limited, Google Ireland και Google Voice Inc.— στη Ρωσία για το 2020. Δεν δόθηκαν εξηγήσεις γιατί τα έσοδα των άλλων εταιρειών συμπεριλήφθηκαν στον υπολογισμό του προστίμου, δεδομένου ότι δεν είχαν κριθεί ένοχες για κάποιο αδίκημα.

Τον Μάρτιο και τον Μάιο του 2022, η Roskomnadzor υπέβαλε εκ νέου αιτήματα αφαίρεσης περιεχομένου στην Google, τα οποία περιλάμβαναν το κανάλι του Navalnyy στο YouTube και ρεπορτάζ για την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Η Google αρνήθηκε ξανά. Επιβλήθηκαν πρόστιμα ύψους 11.000.000 RUB (περίπου 125.000 ευρώ) και 21.077.392.312 RUB (περίπου 360 εκατ. ευρώ). Το τελευταίο πρόστιμο βασίστηκε στα έσοδα διαφόρων θυγατρικών της Google για το έτος, με αναφορά στους Όρους Χρήσης και την Πολιτική Απορρήτου του YouTube.

Στις 28 Ιουλίου 2020, η Google ανέστειλε τους λογαριασμούς YouTube και Gmail του Tsargrad TV, μετά τις κυρώσεις στον ιδιοκτήτη του. Το Tsargrad προσέφυγε στα ρωσικά δικαστήρια για αθέτηση σύμβασης. Τον Απρίλιο του 2021, το Εμπορικό Δικαστήριο της Μόσχας διεκδίκησε αποκλειστική ρωσική δικαιοδοσία επί της διαφοράς, παρακάμπτοντας τις συμβατικές ρήτρες παρέκτασης αρμοδιότητας που όριζαν τα δικαστήρια της Καλιφόρνια και της Βρετανίας, βασιζόμενο σε νέα ρωσική νομοθεσία. Το δικαστήριο έκρινε παράνομη την αναστολή των λογαριασμών. Επιβλήθηκαν χρηματικές ποινές 100.000 RUB (περίπου 1.000 ευρώ) ημερησίως για τον εξαναγκασμό σε αποκατάσταση των λογαριασμών, οι οποίες διπλασιάζονταν κάθε εβδομάδα χωρίς ανώτατο όριο. Η υπόθεση αυτή αποτέλεσε πρότυπο για πάνω από είκοσι παρόμοιες αγωγές, με τις συσσωρευμένες ποινές να φτάνουν ποσά που, σύμφωνα με τους υπολογισμούς των προσφευγουσών εταιρειών, υπερέβαιναν τα 16 τρισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ έως τον Σεπτέμβριο του 2022.

Στο πλαίσιο της αναγκαστικής εκτέλεσης, δικαστικοί επιμελητές κατάσχεσαν 4,6 δισεκατομμύρια RUB από τους λογαριασμούς της Google Ρωσίας, τα οποία χρησιμοποιήθηκαν και για την εξόφληση ξεχωριστών διοικητικών προστίμων που είχαν επιβληθεί αποκλειστικά στην Google LLC.

Η απόφαση του ΕΔΔΑ

Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε αρχικά ότι είχε δικαιοδοσία να εξετάσει τις προσφυγές, καθώς αφορούσαν γεγονότα που έλαβαν χώρα πριν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2022, ημερομηνία κατά την οποία η Ρωσία έπαψε να είναι συμβαλλόμενο μέρος στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ).

Άρθρο 10 σχετικά με τις διοικητικές διαδικασίες για τη μη αφαίρεση περιεχομένου

Πρώτον, το Δικαστήριο έκρινε ότι τα υπέρογκα πρόστιμα και η απειλή περαιτέρω κυρώσεων άσκησαν σημαντική πίεση στην Google να λογοκρίνει περιεχόμενο στο YouTube, παρεμβαίνοντας έτσι στον ρόλο της ως παρόχου πλατφόρμας για την ελεύθερη ανταλλαγή ιδεών και πληροφοριών και στην ελευθερία της έκφρασής της.

Όσον αφορά την αναγκαιότητα σε μια δημοκρατική κοινωνία, το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι τα μέτρα εφαρμόστηκαν αδιακρίτως σε πολιτικές εκφράσεις, κριτική προς τη ρωσική κυβέρνηση και ρεπορτάζ για την εισβολή στην Ουκρανία. Τα εθνικά δικαστήρια παρέλειψαν να εξετάσουν τα αιτήματα υπό το πρίσμα των απαιτήσεων της Σύμβασης, θεωρώντας αξιωματικά ότι κάθε απόκλιση από το επίσημο αφήγημα απειλεί εγγενώς τα εθνικά συμφέροντα. Οι δυσανάλογες κυρώσεις δημιούργησαν ένα «αποτρεπτικό αποτέλεσμα» (chilling effect) στη φιλοξενία περιεχομένου που ασκεί κριτική στις αρχές.

Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο έκρινε ότι υπήρξε παραβίαση του Άρθρου 10 της ΕΣΔΑ.

Άρθρο 10 σχετικά με την απαίτηση φιλοξενίας περιεχομένου του Tsargrad TV

Το ΕΔΔΑ υπενθύμισε ότι το δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης περιλαμβάνει και μια αρνητική πτυχή: το δικαίωμα να μην εξαναγκάζεται κάποιος να εκφραστεί. Οι διαταγές των ρωσικών δικαστηρίων που εξανάγκαζαν την Google να φιλοξενεί συγκεκριμένο περιεχόμενο συνιστούσαν παρέμβαση σε αυτό το δικαίωμα.

Σχετικά με την αναλογικότητα, το Δικαστήριο έκρινε τις ποινές πρωτοφανείς και προδήλως δυσανάλογες. Η αυτόματη κλιμάκωση των χρηματικών ποινών κατέστησε αδύνατη τη διατήρηση της θυγατρικής της Google στη Ρωσία. Οι υπερβολικές ποινές και η κακή πίστη στις διαδικασίες εκτέλεσης κατέδειξαν παραβίαση του Άρθρου 10.

Άρθρο 6 παρ. 1 σχετικά με την ελλιπή αιτιολογία

Το ΕΔΔΑ επανέλαβε ότι οι αποφάσεις των δικαστηρίων πρέπει να αιτιολογούνται επαρκώς. Στις διοικητικές διαδικασίες, τα ρωσικά δικαστήρια επέβαλαν πρόστιμα στην Google LLC βάσει των συγκεντρωτικών εσόδων πολλαπλών οντοτήτων χωρίς επαρκή τεκμηρίωση. Στην αστική δίκη του Tsargrad, απέτυχαν να αιτιολογήσουν επαρκώς τη θεμελίωση δικαιοδοσίας παρά τις ρητές συμβατικές ρήτρες. Το ΕΔΔΑ κατέληξε ότι αυτές οι ελλείψεις στην αιτιολογία παραβίασαν το άρθρο 6 § 1 της ΕΣΔΑ για όλες τις προσφεύγουσες εταιρείες.

Το κείμενο της απόφασης είναι διαθέσιμο στο echr.coe.int.