Εξαναγκασμός σε βιασμό: Δεν απαιτείται το θύμα να αντιστέκεται ενεργά (ΑΠ 132/2025)

Το ζήτημα της συνδρομής του στοιχείου του εξαναγκασμού του θύματος για τη στοιχειοθέτηση του βιασμού ερμήνευσε ο Άρειος Πάγος, κατά την εξέταση αίτησης αναίρεσης κατά απόφασης με την οποία ο κατηγορούμενος κηρύχθηκε ένοχος για τις αξιόποινες πράξεις της απόπειρας βιασμού και της επικίνδυνης σωματικής βλάβης (ΑΠ 132/2025).

Το δικαστήριο επεσήμανε ότι για τη στοιχειοθέτηση του εγκλήματος του βιασμού και, ειδικότερα, του στοιχείου του εξαναγκασμού του θύματος σε γενετήσια πράξη, δεν απαιτείται το θύμα να αντιστέκεται σθεναρά, αλλά αρκεί το γεγονός ότι η γενετήσια επαφή λαμβάνει χώρα παρά την αντίθετη βούλησή του.

Πιο αναλυτικά, σύμφωνα με το σκεπτικό του ανωτάτου δικαστηρίου, ο εξαναγκασμός του θύματος από το δράστη συνιστά αυτοτελώς τυποποιούμενο στοιχείο της αντικειμενικής υπόστασης του εγκλήματος του άρθρου 336 νέου ΠΚ, το οποίο πρέπει να επικαλύπτεται υποκειμενικά και από τον αντίστοιχο δόλο του δράστη, δηλαδή ο δράστης του εγκλήματος απαιτείται να γνωρίζει ότι (και να θέλει να) εξαναγκάζει το θύμα. Ως εξαναγκασμός νοείται η υποχρέωση ενός ατόμου σε πράξη, παράλειψη ή ανοχή ενάντια στη ή χωρίς τη βούλησή του. Με άλλα λόγια, πρόκειται για την κάμψη της αντίθετης βούλησης του θύματος, που εκδηλώθηκε ήδη ή πρόκειται να εκδηλωθεί, ήτοι το δεδομένο που καταλύει τη γενετήσια ελευθερία του θύματος και δη το δικαίωμά του να αποφασίζει ελεύθερα και χωρίς εξαναγκασμούς αν, πότε και με ποιόν, θα συνάψει γενετήσια σχέση οποιασδήποτε μορφής.

Επομένως, η αντίθετη βούληση του θύματος συνιστά θεμελιώδες συστατικό στοιχείο της έννοιας του εξαναγκασμού και, κατ' επέκταση, της έννοιας του βιασμού. Για την κατάφαση του εξαναγκασμού δεν απαιτείται κατ' ανάγκη το θύμα να αντιστέκεται ενεργά, με μυϊκές κινήσεις, αλλά αρκεί ότι η γενετήσια επαφή λαμβάνει χώρα παρά την αντίθετη βούληση του τελευταίου, την οποία εξωτερικεύει με οποιονδήποτε τρόπο το θύμα και γίνεται εμφανής στο δράστη και ότι ο δράστης ασκεί σωματική βία, η οποία εξουδετερώνει τη βούληση του θύματος να αντισταθεί.

Περαιτέρω, απειλή σοβαρού και άμεσου κινδύνου ζωής ή σωματικής ακεραιότητας, είναι κάθε απειλή άμεσου και σοβαρού κινδύνου που στρέφεται κατά του σώματος ή της ζωής του υφιστάμενου την απειλή βίας και που μπορεί να εμποιήσει στον απειλούμενο φόβο περί επικείμενου κινδύνου κατ' αυτού, έστω και αν αντικειμενικά και υπό άλλες συνθήκες, η απειλή αυτή κρίνεται σαν αστήρικτη ή ακόμη και μη δυνάμενη να δημιουργήσει τις καταστάσεις που ο απειλούμενος υπέλαβε κατά το χρόνο της απειλής, αρκεί ο απειλούμενος, κατά το χρόνο που υφίσταται την απειλή, να πιστέψει ότι η απειλή αυτή είναι δυνατό να πραγματοποιηθεί. Η σπουδαιότητα του κινδύνου κρίνεται με το συνδυασμό αντικειμενικού και υποκειμενικού κριτηρίου. Σε κάθε περίπτωση, για την κατάφαση της άσκησης σωματικής βίας στο έγκλημα του βιασμού, είναι αδιάφορη τόσο η έντασή της, όσο και η ειδικότερη μορφή υπό την οποία αυτή ασκήθηκε, αρκεί, λαμβανομένων υπόψη των ειδικότερων χαρακτηριστικών του θύματος (λ.χ. ηλικία, σωματική διάπλαση, συναισθηματική φόρτιση, σχέση με το δράστη κλπ), να έχει εξαναγκαστική δύναμη, να είναι δηλαδή πρόσφορη, στη συγκεκριμένη περίπτωση, να επιφέρει το επιδιωκόμενο από το δράστη αποτέλεσμα, ήτοι τον εξαναγκασμό του θύματος σε πράξη, παράλειψη ή ανοχή, δεδομένου ότι κυρίαρχο ρόλο στην αντίσταση του θύματος διαδραματίζει η προσωπικότητά του, καθόσον δεν υπάρχει "κοινό μέτρο" στις αντιδράσεις κάθε ατόμου, υπό τα ίδια πραγματικά περιστατικά και περιστάσεις.

Στην υπό κρίση υπόθεση, το δικαστήριο έκανε δεκτή την αίτηση αναίρεσης, διαπιστώνοντας ότι υφίσταται έλλειψη ειδικής και εμπεριστατωμένης αιτιολογίας της προσβαλλόμενης απόφασης, καθώς και εσφαλμένη εφαρμογή, με εκ πλαγίου παραβίαση, των εφαρμοσθεισών ουσιαστικών ποινικών διατάξεων από το δικαστήριο της ουσίας.

Πιο συγκεκριμένα, ο Άρειος Πάγος διαπίστωσε ότι η προσβαλλόμενη απόφαση περιέχει ενδοιαστικές παραδοχές σχετικά με την τέλεση ή μη της απόπειρας βιασμού, οι οποίες νοηματικά ούτε οδηγούν σε κατάφαση της ενοχής για το συγκεκριμένο έγκλημα, αλλά ούτε προσιδιάζουν σε απαλλακτική για τον κατηγορούμενο κρίση. Έκρινε ότι οι παραδοχές τις προσβαλλόμενης απόφασης επιφέρουν σύγχυση σχετικά με τα περιστατικά που στην ένδικη περίπτωση συνέτρεξαν για τη στοιχειοθέτηση της αντικειμενικής υπόστασης του βιασμού, ενώ η αναλυτική για την ενοχή του δράστη επιχειρηματολογία είναι υποθετική, αποσυνδεδεμένη από το δόλο που απαιτείται για τη στοιχειοθέτηση της υποκειμενικής υπόστασης.

Το ανώτατο δικαστήριο επεσήμανε ότι, σύμφωνα με το σκεπτικό της προσβαλλόμενης απόφασης, ουδόλως επιβεβαιώνεται η ύπαρξη του σουγιά, ο οποίος κατά τους ισχυρισμούς της μηνύτριας χρησιμοποιήθηκε από τον δράστη για την απόπειρα εξαναγκασμού της. Αντιθέτως, όμως, στο διατακτικό της προσβαλλομένης απόφασης, προκειμένου το στοιχειοθετηθεί η βίαιη και απειλητική σε βάρος της ζωής του θύματος συμπεριφορά του κατηγορουμένου, γίνεται δεκτό ότι υπήρχε σουγιάς κατά τον τρόπο που το καταγγέλλει η μηνύτρια.

Κατόπιν των ανωτέρω, και από την παραδεκτή συγκριτική επισκόπηση του σκεπτικού με το διατακτικό της προσβαλλόμενης απόφασης, το ανώτατο δικαστήριο έκρινε ότι καθίσταται ανέφικτος ο αναιρετικός έλεγχος της ορθής ή μη εφαρμογής των ουσιαστικών ποινικών διατάξεων των άρθρων 336 παρ. 1 και 42 του νέου ΠΚ, που εφαρμόσθηκαν εν προκειμένω.

Απόσπασμα απόφασης

Με αυτά που δέχθηκε το δευτεροβάθμιο Δικαστήριο της ουσίας, σε συνδυασμό σκεπτικού και διατακτικού της προσβαλλόμενης απόφασής του, που παραδεκτά αλληλοσυμπληρώνονται, σε σχέση με την αξιόποινη πράξη της απόπειρας βιασμού [που ενδιαφέρει εν προκειμένω], για την οποία κηρύχθηκε ένοχος κατά πλειοψηφία και καταδικάστηκε ο αναιρεσείων, δεν διέλαβε στην ως άνω απόφασή του την απαιτούμενη από τις προαναφερόμενες διατάξεις του Συντάγματος και του ΚΠΔ ειδική και εμπεριστατωμένη αιτιολογία, αφού δεν εκτίθενται σ' αυτήν με πληρότητα και σαφήνεια όλα τα αναγκαία για τη θεμελίωση του εν λόγω εγκλήματος πραγματικά περιστατικά που προέκυψαν από την αποδεικτική διαδικασία, καθώς και οι συλλογισμοί για την υπαγωγή των περιστατικών αυτών στις εφαρμοσθείσες ουσιαστικές ποινικές διατάξεις, ενώ, παράλληλα, στέρησε την απόφασή του νόμιμης βάσης, αφού μεταξύ σκεπτικού και διατακτικού, που αποτελούν ενιαίο σύνολο, περιέχονται προδήλως αντιφατικές παραδοχές, οι οποίες καθιστούν ανέφικτο τον αναιρετικό έλεγχο της ορθής ή μη εφαρμογής της ως άνω ουσιαστικής ποινικής διάταξης του άρθρου 336 παρ. 1 του νέου ΠΚ (όπως αυτή ίσχυε πριν από την τροποποίησή της με άρθ. 12 παρ. 2 ν. 4637/2019) σε συνδυασμό με την, επίσης, ουσιαστική ποινική διάταξη του άρθρου 42 ν.ΠΚ και ειδικότερα: Σύμφωνα με τις διαλαμβανόμενες, κατά πιστή μεταφορά, στο σκεπτικό της προσβαλλόμενης απόφασης [βλ. τέλος σελ. 63ης έως την αρχή της 64ης], παραδοχές: "Η μηνύτρια παρέδωσε στην αστυνομία μία μπλούζα πιτζάμας, χρώματος φούξια και ένα παντελόνι πιτζάμας, χρώματος γκρι, η μπλούζα έφερε σχίσιμο και το παντελόνι έφερε στρογγυλή οπή. Η στρογγυλή οπή δεν μπορεί να έγινε με σουγιά όπως καταθέτει η μηνύτρια. Αυτή μοιάζει περισσότερο από οπή που έγινε από τσιγάρο. Το σκίσιμο στη μπλούζα της πιτζάμας μπορεί να έγινε με σουγιά. 'Ομως κάτι τέτοιο δεν μπορεί να γίνει δεκτό διότι δεν αποκλείεται να προϋπήρχε ή να έγινε με τα χέρια και σε κάθε περίπτωση δεν είναι νοητό ο κατηγορούμενος να έχει σουγιά στο στόμα, με το ένα χέρι να της κρατάει το στόμα κλειστό και με το άλλο να της σχίζει την μπλούζα πιτζάμας. Εξ άλλου σουγιάς δεν ανευρέθη και η κατάθεση της μηνύτριας ότι, μετά τα περιστατικά, όπως καταγράφονται πιο κάτω, επέστρεψε για να πάρει το σουγιά με την πρόφαση ότι επέστρεψε να πάρει το κινητό δεν κρίνεται πειστικός. Η 13χρονη κόρη της Σ. καταθέτει χωρίς όρκο στην προανάκριση ότι επέστρεψε για να πάρει το κινητό του. Η ίδια δε η μηνύτρια καταθέτει ότι ενώ ήταν ζαλισμένη από την προηγηθείσα κλινοπάλη είδε τον κατηγορούμενο, εξερχόμενο για δεύτερη φορά από την οικία της, να κρατά στο χέρι του το κινητό του ενώ λέγοντας αυτό ήταν πρόφαση και προφανώς επέστρεψε για να πάρει το σουγιά". Το παραπάνω απόσπασμα του σκεπτικού της απόφασης περιέχει ενδοιαστικές παραδοχές σχετικά με την τέλεση ή μη της απόπειρας βιασμού οι οποίες νοηματικά δεν οδηγούν σε κατάφαση της ενοχής για το συγκεκριμένο έγκλημα, αλλά ούτε προσιδιάζουν σε απαλλακτική για τον κατηγορούμενο κρίση. Αντιθέτως, οι ως άνω παραδοχές του Δικαστηρίου επιφέρουν σύγχυση σχετικά με τα περιστατικά που στην ένδικη περίπτωση συνέτρεξαν για τη στοιχειοθέτηση της αντικειμενικής υπόστασης της ως άνω εγκληματικής πράξης, ενώ η αναλυτική για την ενοχή του δράστη επιχειρηματολογία του Δικαστηρίου είναι υποθετική, αποσυνδεδεμένη από το δόλο που απαιτείται για τη στοιχειοθέτηση της υποκειμενικής υπόστασης. Εξάλλου, στο σκεπτικό της απόφασής του ουδόλως επιβεβαιώνεται η ύπαρξη του σουγιά και, σε κάθε περίπτωση, δεν κρίνεται πειστικός ο σχετικός ισχυρισμός της μηνύτριας, ήδη υποστηρίζουσας την κατηγορία, για την ύπαρξη αυτού, ενώ στο διατακτικό της προσβαλλομένης, προκειμένου το Δικαστήριο να στοιχειοθετήσει τη βίαιη και απειλητική σε βάρος της ζωής του θύματος συμπεριφορά του κατηγορουμένου, ήδη αναιρεσείοντος, συνεπεία της οποίας, αιτιωδώς, κάμφθηκε η βούληση του φερόμενου θύματος στη θέαση του σουγιά, γίνεται δεκτό ότι υπήρχε σουγιάς κατά τον τρόπο που το καταγγέλλει η μηνύτρια. Συγκεκριμένα, διατυπώνεται αυτολεξεί στο διατακτικό ότι "...έφραξε το στόμα της με το χέρι του και με σουγιά που έφερε έσκισε το κάτω μέρος της πιτζάμας της, ενώ την έπιανε βίαια σε διάφορα μέρη του σώματός της...". Από την παραδεκτή συγκριτική επισκόπηση του σκεπτικού με το διατακτικό της προσβαλλόμενης απόφασης, υφίσταται πρόδηλη αντίφαση σχετικά με την ύπαρξη ή μη του σουγιά και κατ' επέκταση αν υπήρξε απειλή σοβαρού και άμεσου κινδύνου ζωής με σκοπό τον εξαναγκασμό της παθούσας σε συνεύρεση. Με τα δεδομένα αυτά καθίσταται σαφές ότι είναι ανέφικτος ο αναιρετικός έλεγχος της ορθής ή μη εφαρμογής των ως άνω ουσιαστικών ποινικών διατάξεων των άρθρων 336 παρ. 1 και 42 του νέου ΠΚ, που εφαρμόσθηκαν εν προκειμένω.

Δείτε αναλυτικά την απόφαση στο areiospagos.gr.