Απαγόρευση χρήσης social media από ανήλικους: Παρατηρήσεις του ΣτΠ επί του νομοσχεδίου

Ο Συνήγορος του Πολίτη δημοσίευσε τις παρατηρήσεις του επί του σχεδίου νόμου με τίτλο «Απαγόρευση χρήσης επιγραμμικών υπηρεσιών κοινωνικής δικτύωσης από ανηλίκους».

Όπως αναφέρει εισαγωγικά η Αρχή, οι βλάβες που προκαλεί η άσκοπη και συνεχής χρήση συγκεκριμένων επιγραμμικών υπηρεσιών δεν αμφισβητούνται. Απόδειξη παραδοχής της βλάβης αποτελεί ο ιστορικός εξωδικαστικός συμβιβασμός ύψους 17,1 δισεκατομμυρίων δολαρίων που η εταιρεία Meta-Platforms υποχρεώθηκε να καταβάλει σε αμερικανικές πολιτείες, προκειμένου να διευθετήσει τις μαζικές αγωγές για βλάβες στην ψυχική υγεία και τον εθισμό ανηλίκων μέσω των εφαρμογών Facebook και Instagram.

Στο πλαίσιο αυτό, η πρόταση σχεδίου νόμου του Υπουργού Επικρατείας με τίτλο «Απαγόρευση χρήσης επιγραμμικών υπηρεσιών κοινωνικής δικτύωσης από ανηλίκους» είναι κατ’ αρχήν θετική, καθ’ όσον αποσκοπεί στην προστασία των παιδιών και την εξασφάλιση του σεβασμού των δικαιωμάτων τους στο διαδίκτυο, όπως αυτά κατοχυρώνονται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τη Διεθνή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού που κυρώθηκε από τη χώρα μας με τον υπερνομοθετικής ισχύος νόμο 2101/1992.

Ως προς τις επιμέρους ρυθμίσεις του νομοσχεδίου, η Αρχή επισημαίνει τα εξής:

Πεδίο εφαρμογής

Στο σχέδιο νόμου γίνεται αναφορά στη χρήση επιγραμμικών υπηρεσιών κοινωνικής δικτύωσης, χωρίς ωστόσο να προκύπτει ποιές ακριβώς είναι αυτές. Από τη συνέντευξη τύπου των αρμοδίων Υπουργών προκύπτει, ότι πρόκειται για τις εταιρείες Instagram, Facebook, TikToc και LinkedIn. Επειδή, όμως υφίστανται και άλλες υπηρεσίες κοινωνικής δικτύωσης που χρησιμοποιούνται κυρίως για εκπαιδευτικούς σκοπούς, για την επικοινωνία μεταξύ μαθητών και εκπαιδευτικών, την ενημέρωση και την πρόσβαση σε δημόσιες πληροφορίες, σκόπιμο είναι να γίνει διάκριση των υπηρεσιών στον νόμο, καθώς η ασάφεια ως προς το πεδίο εφαρμογής ενδέχεται να οδηγήσει σε παρανοήσεις και άσκοπες εμπλοκές στην εφαρμογή του νόμου.

Προτεινόμενο ηλικιακό όριο των 15 ετών

Το ζήτημα έχει κινητοποιήσει πολλά ευρωπαϊκά κράτη. Ενδεικτικά αναφέρεται, ότι η Γαλλία προβλέπει ως ελάχιστο όριο ηλικίας πρόσβασης τα 15 έτη, η Δανία τα 15 έτη, παρέχοντας ωστόσο τη δυνατότητα χρήσης σε παιδιά ηλικίας 13 και 14 ετών, υπό την προϋπόθεση της γονικής συναίνεσης, η Λιθουανία τα 16 έτη, η Ολλανδία τα 15 έτη, η Νορβηγία τα 16 έτη, με ημερομηνία έναρξης ισχύος της σχετικής νομοθεσίας την 1/1/2027. Επίσης, η Ισπανία και η Πορτογαλία έχουν εκκινήσει διαδικασίες θέσπισης σχετικών μέτρων απαγόρευσης.

Η Ε. Επιτροπή, κρίνοντας ότι πρέπει να αποφευχθεί ο κατακερματισμός της εσωτερικής αγοράς από διαφορετικές εθνικές νομοθεσίες, έχει εκπονήσει πρόταση Κανονισμού με τίτλο «EU KIDS ACT — Η ΕΕ εξασφαλίζει τη λογοδοσία και την αξιοπιστία των ψηφιακών χώρων του διαδικτύου», η οποία τέθηκε υπόψη του Συμβουλίου και του Κοινοβουλίου την 17/9/2026. Σύμφωνα με την εν λόγω πρόταση, προβλέπεται απαγόρευση πρόσβασης σε παιδιά κάτω των 13 ετών. Για παιδιά μεταξύ 13 και 15 ετών, η πρόταση απαιτεί γονικό έλεγχο, επιτρέποντας στους κηδεμόνες τη δημιουργία «μίνι» λογαριασμού, στον οποίο τα παιδιά μπορούν να έχουν πρόσβαση μέσω του λογαριασμού του κηδεμόνα, έως μια ώρα την ημέρα, ώστε σταδιακά να αποκτήσουν τις κατάλληλες δεξιότητες πρόσβασης σε κατάλληλα για την ηλικία τους μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά και πλατφόρμες ανταλλαγής βίντεο και παιχνιδιών. Τέλος, τα παιδιά ηλικίας 3 έως και κάτω των 13 ετών δεν μπορούν να έχουν πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά μπορούν να έχουν πρόσβαση σε ειδικά σχεδιασμένες υπηρεσίες ανταλλαγής βίντεο κατάλληλων για την ηλικία τους, μέσω λογαριασμών που διαχειρίζεται ο κηδεμόνας τους, στον οποίο παρέχονται εύχρηστα εργαλεία, ώστε να περιορίζεται η έκθεση του παιδιού σε έως μία ώρα την ημέρα.

Έναρξη ισχύος

Σύμφωνα με σχετικές εξαγγελίες, το παρόν σχέδιο προβλέπεται να έχει ψηφισθεί από την Εθνική Αντιπροσωπεία την 22/10/2026, έχει, ωστόσο, σύμφωνα με το άρθρο 6 αυτού («Έναρξη ισχύος») ως ημερομηνία έναρξης ισχύος την 1/1/2027. Παύει, δε, να ισχύει με την έναρξη ισχύος ενωσιακού κανονισμού που ρυθμίζει το ίδιο θέμα, με τη θέση, δηλαδή, σε ισχύ του τελικού κειμένου που θα προκύψει από την επεξεργασία της ανωτέρω αναφερθείσας πρότασης Κανονισμού της Ευρωπαϊκής Επιτροπής από το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο.

Εν όψει των ανωτέρω, χρήζουν διευκρίνισης:

• Γιατί το προτεινόμενο σχέδιο νόμου, που προβλέπεται να ψηφιστεί στις 22/10 θα τεθεί σε ισχύ την 1/1/2027, καθώς και
• Γιατί το υπό συζήτηση ενώπιον των υμέτερων Επιτροπών σχέδιο νόμου δεν συμβαδίζει με τα προβλεπόμενα στην «EU KIDS ACT», την πρόταση Κανονισμού της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που έχει πλέον κατατεθεί προς επεξεργασία την 17/9/2026 στο Συμβούλιο και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, γεγονός που ενδεχομένως δημιουργήσει ζητήματα, όταν η χώρα μας θα κληθεί να εφαρμόσει τον πιο ευέλικτο Κανονισμό της Ε.Ε., καθιστώντας την παρούσα νομοθετική πρωτοβουλία πιθανότατα μεταβατική.

Εξασφάλιση της επιτυχούς εφαρμογής της προτεινόμενης ρύθμισης

Η επιτυχία του εγχειρήματος είναι προφανές ότι απαιτεί:

• την εκπαίδευση των μαθητών για ασφαλή και υπεύθυνη χρήση των υπηρεσιών που παρέχονται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης,
• των γονέων και των κηδεμόνων τόσο ως προς τους κινδύνους που συνεπάγεται η άκριτη χρήση τους, όσο και ως προς τα εργαλεία ελέγχου, καθώς και
• των εκπαιδευτικών ως προς τον εντοπισμό κα την αντιμετώπιση διαδικτυακού εκφοβισμού, περιστατικών παρενόχλησης, κλπ.

Κρίνεται λοιπόν σκόπιμο να αναληφθεί πρωτοβουλία για τη διενέργεια ευρύτατης εκστρατείας ενημέρωσης και σχετικές δράσεις με αποδέκτες τα παιδιά, τους γονείς, τους εκπαιδευτικούς, όπως άλλωστε προβλέπεται στην «Αιτιολογική έκθεση» υπό τον τίτλο «Relevant/Σχετικοί». Παρεμπιπτόντως, αναφέρεται, ότι το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Συνηγόρων για τα Δικαιώματα του Παιδιού (European Network of Ombudsman for Children’s Rights - ENOC), έχει επίσης υιοθετήσει ανάλογη πρόταση.

Μηχανισμός παρακολούθησης της εφαρμογής

Τέλος, στην «Αιτιολογική έκθεση» και υπό τον τίτλο «Μετρήσιμοι», αναφέρεται ότι «Η επίτευξη του βασικού στόχου μπορεί να παρακολουθείται ιδίως μέσω: α) του ποσοστού των ανηλίκων που εμπίπτουν στην απαγόρευση και εξακολουθούν να χρησιμοποιούν τις καλυπτόμενες υπηρεσίες, β) του ποσοστού επιτυχούς παράκαμψης των μηχανισμών επαλήθευσης ηλικίας, γ) του αριθμού και του χρόνου εξέτασης των σχετικών καταγγελιών, και δ) των περιστατικών εσφαλμένου αποκλεισμού χρηστών που δικαιούνται πρόσβαση».

Σκόπιμο είναι να προβλεφθεί ρητά μηχανισμός, ο οποίος θα παρακολουθεί τα προαναφερόμενα, καθώς αυτό εκτιμάται ότι θα συμβάλει στον εντοπισμό τυχόν αστοχιών και στην επανεξέταση του ισχύοντος νομοθετικού πλαισίου.

Οι παρατηρήσεις της Αρχής είναι διαθέσιμες στο synigoros.gr.