Επεξεργασία δεδομένων για σκοπούς επιστημονικής έρευνας: Νέες Κατευθυντήριες Γραμμές του ΕΣΠΔ

Κατευθυντήριες γραμμές για την επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα για σκοπούς επιστημονικής έρευνας επεξεργάστηκε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Προστασίας Δεδομένων (ΕΣΠΔ), με στόχο την ενίσχυση της ασφάλειας δικαίου και τη διευκόλυνση της συμμόρφωσης με τον ΓΚΠΔ.

Οι νέες κατευθυντήριες αναγνωρίζουν τον κομβικό ρόλο της επεξεργασίας δεδομένων στην επιστημονική έρευνα, ιδίως υπό το πρίσμα της ανάπτυξης τεχνολογιών όπως η τεχνητή νοημοσύνη, και επιχειρούν να εξισορροπήσουν την ανάγκη για καινοτομία με την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Στο πλαίσιο αυτό, το ΕΣΠΔ αποσαφηνίζει την έννοια της «επιστημονικής έρευνας», εισάγοντας έξι ενδεικτικά κριτήρια: συστηματική και μεθοδική προσέγγιση, τήρηση δεοντολογικών προτύπων, επαληθευσιμότητα και διαφάνεια, αυτονομία, σαφείς ερευνητικοί στόχοι και συμβολή στη γνώση. Η συνδρομή των κριτηρίων αυτών δημιουργεί τεκμήριο ότι μια δραστηριότητα εμπίπτει στην έννοια της επιστημονικής έρευνας· σε αντίθετη περίπτωση, ο υπεύθυνος επεξεργασίας φέρει το βάρος αιτιολόγησης.

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στο καθεστώς της περαιτέρω επεξεργασίας για ερευνητικούς σκοπούς, η οποία τεκμαίρεται ως συμβατή με τον αρχικό σκοπό συλλογής των δεδομένων, απαλλάσσοντας τον υπεύθυνο επεξεργασίας από τη διενέργεια του σχετικού ελέγχου συμβατότητας. Ωστόσο, επισημαίνεται ότι η νομική βάση της αρχικής επεξεργασίας πρέπει να καλύπτει και τη μεταγενέστερη χρήση για ερευνητικούς σκοπούς.

Ως προς τη συγκατάθεση, το ΕΣΠΔ αποδέχεται τη χρήση της λεγόμενης «ευρείας συγκατάθεσης» (broad consent), όταν οι επιμέρους σκοποί της έρευνας δεν μπορούν να προσδιοριστούν εκ των προτέρων, υπό την προϋπόθεση τήρησης δεοντολογικών προτύπων και εφαρμογής πρόσθετων εγγυήσεων. Παράλληλα, αναγνωρίζεται η δυνατότητα «δυναμικής συγκατάθεσης» (dynamic consent), καθώς και ο συνδυασμός των δύο προσεγγίσεων.

Οι κατευθυντήριες γραμμές εξετάζουν επίσης την άσκηση των δικαιωμάτων των υποκειμένων των δεδομένων στο ερευνητικό πλαίσιο, επισημαίνοντας ότι δικαιώματα όπως η διαγραφή και η εναντίωση μπορεί να υπόκεινται σε περιορισμούς, ιδίως όταν η άσκησή τους καθιστά αδύνατη ή παρεμποδίζει σοβαρά την επίτευξη των ερευνητικών σκοπών. Αντίστοιχα, διευκρινίζεται ότι η εναντίωση μπορεί να απορριφθεί όταν η επεξεργασία είναι αναγκαία για την εκτέλεση καθήκοντος που ασκείται προς το δημόσιο συμφέρον.

Τέλος, το ΕΣΠΔ παρέχει καθοδήγηση για την κατανομή ρόλων μεταξύ των εμπλεκόμενων φορέων (υπεύθυνοι επεξεργασίας, από κοινού υπεύθυνοι, εκτελούντες), καθώς και για την επιλογή κατάλληλων τεχνικών και οργανωτικών μέτρων, όπως η ανωνυμοποίηση και η ψευδωνυμοποίηση. Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται και σε συμπληρωματικές εγγυήσεις, όπως τα ασφαλή περιβάλλοντα επεξεργασίας και τα μέτρα προστασίας κατά τη δημοσίευση των αποτελεσμάτων.

Οι κατευθυντήριες γραμμές έχουν τεθεί σε δημόσια διαβούλευση έως τις 25 Ιουνίου.