Επιστροφές αλλοδαπών: Δημοσιεύθηκε η ετήσια έκθεση του Συνηγόρου του Πολίτη

Δημοσιεύθηκε η ετήσια έκθεση του Συνηγόρου του Πολίτη για τις επιστροφές αλλοδαπών για το 2025.

Όπως αναφέρει η Αρχή, κάνοντας έναν σύντομο απολογισμό για το έτος 2025, ο Συνήγορος επέβλεψε το σύνολο των Κοινών Ευρωπαϊκών Επιχειρήσεων Επιστροφής (JRO), στις οποίες συμμετείχε η ΕΛ.ΑΣ., υπό τον συντονισμό του Frontex σε Πακιστάν, Γεωργία και Μπαγκλαντές, καθώς και τις περισσότερες εθνικές επιχειρήσεις αναγκαστικής επιστροφής με εμπορικές πτήσεις σε Αίγυπτο, Ινδία και Ακτή Ελεφαντοστού. Παράλληλα, συνεχίστηκαν οι επιθεωρήσεις σε χώρους κράτησης αλλοδαπών προς επιστροφή, στα προαναχωρησιακά κέντρα κράτησης (ΠΡΟΚΕΚΑ), σε τμήματα διαχείρισης μετανάστευσης, σε αστυνομικά τμήματα, σε τμήματα συνοριακής φύλαξης και σε αστυνομικές διευθύνσεις, ενώ ελέγχθηκε το σύνολο των ατομικών φακέλων των αλλοδαπών προς επιστροφή.

Παρά τη βελτίωση που διαπιστώνεται σε αρκετούς τομείς, διαπιστώνεται ότι και το έτος 2025 εξακολουθούν να εφαρμόζονται πρακτικές και διαδικασίες οι οποίες θίγουν θεμελιώδη δικαιώματα των επιστρεφόμενων, με κρισιμότερο ζήτημα την επιβολή μέσων δέσμευσης στο σύνολο των επιστρεφόμενων και την παράλειψη έγκαιρης ενημέρωσής τους για την επικείμενη επιστροφή. Αλλά και στους χώρους κράτησης ενόψει επιστροφής, οι συνθήκες διαβίωσης δεν είναι αξιοπρεπείς, ενώ ένας στους δέκα διοικητικά κρατούμενους εξακολουθεί να παραμένει σε εντελώς ακατάλληλους χώρους, στα Αστυνομικά Τμήματα, αντί να μεταφέρεται στα ΠΡΟΚΕΚΑ.

Η έντονη δραστηριότητα που έχουν αναπτύξει τα στελέχη της ειδικής ομάδας παρατηρητών της Αρχής, σε συνδυασμό με τη θεσμική, συνταγματικά κατοχυρωμένη, ανεξαρτησία της, έχουν αναδείξει τον Συνήγορο του Πολίτη στην πρωτοπορία των μηχανισμών παρακολούθησης επιχειρήσεων απομάκρυνσης στην Ε.Ε. Η συσσωρευμένη εμπειρία και τεχνογνωσία που έχει αποκομίσει η Αρχή μέσα στα έντεκα χρόνια λειτουργίας της ως Εθνικός Μηχανισμός Εξωτερικού Ελέγχου των Αναγκαστικών Επιστροφών, μας επιτρέπει να διατυπώνουμε κρίσιμες διαπιστώσεις.

Πρώτον, το σύστημα επιστροφών διέπεται από νομοθεσία και πολιτικές που αποφασίζονται εν πολλοίς σε ενωσιακό επίπεδο, εξακολουθεί, όμως, να εφαρμόζεται, με διαφοροποιήσεις, ενίοτε και σημαντικές, σε εθνικό επίπεδο.

Δεύτερον, στο διαχειριστικό επίπεδο, υπάρχει σημαντικό περιθώριο βελτιώσεων, με εξορθολογισμό του κόστους, αύξηση της αποτελεσματικότητας, χωρίς εκπτώσεις στην πιστή τήρηση της νομιμότητας και τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Σε ό,τι αφορά στο σύστημα παρακολούθησης των επιστροφών, τόσο ο αναμενόμενος νέος Κανονισμός του Frontex όσο και ο, επίσης αναμενόμενος, νέος Κανονισμός Επιστροφών θα διαμορφώσουν τις συνθήκες για στενότερη, αποτελεσματικότερη και ουσιαστικότερη συνεργασία του Γραφείου Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Frontex με τους εθνικούς μηχανισμούς. Ο Συνήγορος του Πολίτη συνεργάζεται ήδη στενά με το Γραφείο Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (Fundamental Rights Office) του Frontex, στο πλαίσιο της διαχείρισης αναφορών (complaints) και της έρευνας σοβαρών περιστατικών (serious incidentreports). Εσχάτως, μάλιστα, η συνεργασία αυτή έχει συστηματοποιηθεί και αναβαθμιστεί, με κοινές επιμορφώσεις, ανταλλαγή τεχνογνωσίας και βέλτιστων επιχειρησιακών και ερευνητικών πρακτικών.

Παράλληλα, με τη θέση σε εφαρμογή του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, εισάγονται και νέες, εξαιρετικές ταχύρρυθμες διαδικασίες στα σύνορα και με θέσπιση πλάσματος μη εισόδου στην επικράτεια ή και με ενεργοποίηση ειδικών διαδικασιών σε περιπτώσεις «εργαλειοποίησης» των ροών. Αμφότεροι, δε, οι μηχανισμοί αυτοί εγείρουν προβληματισμούς ως προς τη δυνητική τους κατάχρηση από τα κράτη-μέλη, λόγω του ασαφούς πλαισίου τους, κάτι που ήδη διαπιστώσαμε πρόσφατα στη χώρα μας, με τη θέση σε εφαρμογή παρεκκλίσεων από τις θεσμικές εγγυήσεις του διεθνούς, ενωσιακού και εθνικού δικαίου ενόψει ασφαλώς προβλέψιμων, σταδιακά αυξανόμενων ροών στην Κρήτη. Λογικό είναι, βέβαια, να προβληματίζουν περαιτέρω, οι ανεπάρκειες του συστήματος επιστροφών, στο πλαίσιο του δημόσια διακηρυχθέντος δόγματος του “whatever it takes”, η έμφαση σε σκληρές και ενίοτε απάνθρωπες συνθήκες, με επέκταση του μέτρου της κράτησης και πέραν των συνταγματικά προβλεπόμενων ανώτατων ορίων, καθώς και η αυστηροποίηση των διαδικασιών επιτήρησης των συνόρων με επιχειρήσεις «αποτροπής» (deterrence) που συχνά αφορούν σε επαναπροωθήσεις (push-backs).

Ο ανεξάρτητος έλεγχος της δράσης των αρμόδιων κρατικών οργάνων κατά τις διαδικασίες στα σύνορα, όπως αυτές διεξάγονται και όπως επιπλέον εισάγονται με το Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, αποτελεί θεσμικό εργαλείο διασφάλισης της διαφάνειας και της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Το άρθρο 10 του Κανονισμού Διαλογής (Screening Regulation) και το άρθρο 43 του Κανονισμού για τις διαδικασίες ασύλου (Asylum Procedure Regulation) προβλέπουν ρητώς έναν ανεξάρτητο μηχανισμό παρακολούθησης θεμελιωδών δικαιωμάτων. Η μορφή που ο μηχανισμός ελέγχου θα πρέπει να λάβει, καθώς και το εύρος της αρμοδιότητάς του, έχει από καιρού αποτυπωθεί σε μια σειρά κατευθυντήριων οδηγιών και συστάσεων διεθνών οργανισμών. Μάλιστα, ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ε.Ε. εξέδωσε, ήδη το 2022, Οδηγό με καθορισμό όρων και κριτηρίων για τον μηχανισμό, σκιαγραφώντας, κατ’ ουσίαν, το επίπεδο ανεξαρτησίας, τεχνογνωσίας και επιχειρησιακής επάρκειας του Συνηγόρου.

Με βάση τα ανωτέρω, δεν αποτέλεσε έκπληξη, αλλά μάλλον αυτονόητη εξέλιξη, η επιλογή της ελληνικής κυβέρνησης τον Δεκέμβριο του 2025 να αναθέσει τη σχετική αρμοδιότητα του Μηχανισμού στον Συνήγορο του Πολίτη, προβαίνοντας προς τούτο σε δημόσια ανακοίνωση και σχετική ενημέρωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Ωστόσο, τον Μάιο του 2026, με το άρθρο 39 του σχεδίου νόμου για το κληρονομικό δίκαιο - αποκομμένο δηλαδή από τις λοιπές πρόνοιες του Συμφώνου- η αρμοδιότητα αυτή ανατέθηκε σε άλλη δημόσια αρχή, παραβλέποντας τη ρητή διάταξη του Κανονισμού Διαλογής που προβλέπει ότι τα καθήκοντα του Ανεξάρτητου Μηχανισμού συνόρων μπορούν να ανατεθούν στους εθνικούς διαμεσολαβητές - Συνηγόρους του Πολίτη (Ombudsman), στους Εθνικούς Μηχανισμούς Πρόληψης Βασανιστηρίων και Απάνθρωπης Μεταχείρισης (αρμοδιότητα και αυτή στη χώρα μας του Συνηγόρου του Πολίτη) και στις Εθνικές Επιτροπές Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, κι εάν δεν ανατεθούν «όλα ή μέρος των καθηκόντων», πρέπει τουλάχιστον να υπάρχει στενή συνεργασία του νέου μηχανισμού, με τους εθνικούς αυτούς φορείς. Είναι χαρακτηριστικό ότι στο σύνολο των κρατών-μελών της Ε.Ε., στα οποία λειτουργεί Συνήγορος του Πολίτη (Ombudsman) που ασκεί και τις ειδικές αρμοδιότητες του Εθνικού Μηχανισμού Πρόληψης Βασανιστηρίων, η αρμοδιότητα ανατέθηκε ήδη στην ομόλογη Ανεξάρτητη Αρχή (Ombudsman).

Εντός του2026,θαεφαρμοστεί και ο νέος Κανονισμός για την Επιστροφή στα Σύνορα (1349/2024/Ε.Ε.), ενώ αναμένεται να έχει διαμορφωθεί και εγκριθεί και νέος Κανονισμός για τις Επιστροφές, που θα αντικαταστήσει την Οδηγία του 2008.

Εν τω μεταξύ, εντός του 2025, η Εθνική Αντιπροσωπεία νομοθέτησε διατάξεις για τις επιστροφές αλλοδαπών που έρχονται σε ευθεία αντίθεση με ισχύουσα ενωσιακή νομοθεσία, την Οδηγία των Επιστροφών του 2008, επικαλούμενη την πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η οποία δεν έχει διέλθει της σύνθετης νομοθετικής διαδικασίας της Ε.Ε., δεν έχει εξεταστεί ως προς τη συμφωνία της με τις πρόνοιες του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ε.Ε., και ως εκ τούτου δεν είναι βέβαιο, ότι θα αποτελέσει, ως έχει, το τελικό κείμενο που θα εγκριθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Οι νέες διατάξεις εγείρουν σοβαρούς προβληματισμούς ως προς τη συμφωνία τους με βασικά κείμενα του διεθνούς δικαίου, τη Σύμβαση της Γενεύης για τους πρόσφυγες, την Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, τη Σύμβαση για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, τη Σύμβαση για τα δικαιώματα του παιδιού, την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου. Και είναι εξαιρετικά αμφίβολο αν εκτιμούν τα άκρα όρια των δυνατοτήτων της διοίκησης εν γένει. Ίσως, γι’ αυτόν τον λόγο δεν έχουν εφαρμοστεί πλήρως.

Οι κίνδυνοι από τη νομοθέτηση εκτός του διεθνούς και ενωσιακού πλαισίου δεν πρέπει να υποτιμώνται.

Πρώτον, η εμπειρία έχει διδάξει, ότι η καταφυγή σε διμερείς, ή και πολυμερείς, ad hoc συμφωνίες με τρίτες χώρες, συμφωνίες που δεν εναρμονίζονται με το διεθνές κα ενωσιακό πλαίσιο και δεν υπόκεινται στον έλεγχο των ενωσιακών δικαιοδοτικών οργάνων εύκολα λειτουργούν στην πράξη ετεροβαρώς, προσδίδοντας στην τρίτη χώρα δυσανάλογη διαπραγματευτική ισχύ και θέτοντας το εμπλεκόμενο κράτος-μέλος, και κατ’ επέκταση και την Ένωση στο σύνολό της, σε καθεστώς άτυπης ομηρίας.

Δεύτερον, η εφαρμογή της διεθνούς νομιμότητας υπό όρους και αιρέσεις, η σχετικοποίηση ή και αμφισβήτηση της ισχύος βασικών, θεμελιωδών διεθνών συμβάσεων, προκειμένου να αντισταθμιστεί η έλλειψη –ή τα ελλείματα– πολιτικού σχεδίου ή η αβελτηρία, η αδυναμία ή και η ανεπάρκεια του διοικητικού μηχανισμού να ανταποκριθεί αποτελεσματικά διαμορφώνει επικίνδυνα προηγούμενα και de facto συνθήκες.

Τούτο θα πρέπει να προβληματίζει ιδιαιτέρως χώρες, κράτη-μέλη που αντιμάχονται τον αναθεωρητισμό στις διεθνείς σχέσεις και θέτουν –κατά τα άλλα– την πιστή συμμόρφωση με τις πρόνοιες του διεθνούς δικαίου ως θεμέλιο της ακεραιότητας και κυριαρχίας τους, ως υπαρξιακή συνθήκη.

Δεν υπάρχει αμφιβολία, ότι, όπως κάθε κυρίαρχο κράτος, έτσι και τα κράτη-μέλη της Ε.Ε. έχουν το δικαίωμα, και το καθήκον, να επιτηρούν τα σύνορά τους και να ελέγχουν τους πληθυσμούς που επιχειρούν να εισέλθουν ή επιθυμούν να εξέλθουν αυτών.

Τα σύνορα της Ε.Ε. δεν αποτελούν, όμως, απλώς μια γεωγραφική έννοια. Οριοθετούν μια επικράτεια, όπου τα κυρίαρχα κράτη και οι λαοί τους συνομολογούν σε ένα κοινό αξιακό υπόβαθρο που λειτουργεί ως η συγκολλητική ουσία, σε μία ενιαία αντίληψη για το κράτος δικαίου και για τα θεμελιώδη δικαιώματα. Με άλλα λόγια, σε συνθήκες ειρήνης, όπου δεν υφίσταται κίνδυνος για την εδαφική ακεραιότητα, τα σύνορά μας προστατεύουν τις καταστατικές αρχές και αξίες που συνθέτουν την κοινή μας ταυτότητα, τον ευρωπαϊκό τρόπο ζωής.

Στα σύνορα της Ένωσης θα κριθεί εν τέλει και η συνοχή της. Αν, υπερασπιζόμενη τα σύνορά της, θα διατηρήσει την ταυτότητά της ή θα επιτρέψει τέτοιες και τόσες παρεκκλίσεις από τα αξιακά της θεμέλια, αποδεικνύοντας για ακόμη μία φορά την ανεπάρκειά της στη διαχείριση κρίσεων και την υπεράσπιση των αρχών της, διακινδυνεύοντας τελικά να διασπαστεί εις τα εξ ων συνετέθη. Η προστασία της διεθνούς νομιμότητας, του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων είναι συνθήκη υπαρξιακή και για την Ένωση και για την Ελλάδα.

Δείτε αναλυτικά την έκθεση στο synigoros.gr.