Ανάθεση στην ΕΑΔ της αρμοδιότητας του Ανεξάρτητου Μηχανισμού Παρακολούθησης των συνόρων: Παρατηρήσεις του ΣτΠ

Τις παρατηρήσεις του επί του άρθρου 39 του σχεδίου νόμου με τίτλο «Αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου και άλλες διατάξεις», το οποίο αφορά θέματα διαδικασιών ασύλου και υποδοχής αιτούντων άσυλο και αλλοδαπών, έθεσε υπ’ όψη της Διαρκούς Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Δημόσιας Διοίκησης, Δημόσιας Τάξης και Δικαιοσύνης, ο Συνήγορος του Πολίτη.

Με το προτεινόμενο άρ. 39 ανατίθεται στην Εθνική Αρχή Διαφάνειας (ΕΑΔ) η αρμοδιότητα του Ανεξάρτητου Μηχανισμού Παρακολούθησης των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ελέγχου διαλογής και της διαδικασίας ασύλου στα σύνορα.

Όπως αναφέρει ο Συνήγορος του Πολίτη, πρόκειται για μία εκ των σημαντικότερων προβλέψεων της δέσμης Κανονισμών του νέου Συμφώνου για το Άσυλο και τη Μετανάστευση, που τίθεται σε ισχύ τον προσεχή Ιούνιο.

Η Αρχή, αναγνωρίζοντας μεν ότι η επιλογή περί της ανάθεσης της σχετικής αρμοδιότητας ανήκει στον εθνικό νομοθέτη, προέβη στις ακόλουθες επισημάνσεις:

1. Η σχετική ρύθμιση κατατίθεται στην Βουλή των Ελλήνων αποκομμένη από τις λοιπές πρόνοιες του Συμφώνου, που θα τεθούν σε ισχύ τον προσεχή Ιούνιο, σε σχέδιο νόμου άνευ συνάφειας, και χωρίς να έχει τύχει δημόσιας διαβούλευσης, όπως θα επέβαλλαν οι κανόνες καλής νομοθέτησης.

2. Η μορφή που ο μηχανισμός ελέγχου θα πρέπει να έχει, καθώς και το εύρος της αρμοδιότητάς του, αποτυπώνεται σε σειρά κατευθυντήριων οδηγιών και συστάσεων διεθνών οργανισμών, αλλά και οργάνων της ίδιας της ΕΕ. Στο επίπεδο της ΕΕ, σύμφωνα με την πρόταση της ίδιας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, τα κράτη μέλη της ΕΕ θα πρέπει να δημιουργήσουν κατάλληλους μηχανισμούς για τον έλεγχο συμμόρφωσης με τα θεμελιώδη δικαιώματα όλων των διαδικασιών στα σύνορα της ΕΕ.

Για τον αποτελεσματικό αυτό έλεγχο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζήτησε από τον Οργανισμό Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (FRA) να εκδώσει κατευθυντήριες οδηγίες προς τα κράτη μέλη. Ο ευρωπαϊκός αυτός οργανισμός εξέδωσε σχετικό Οδηγό το 2022, σύμφωνα με τον οποίο οι εθνικοί μηχανισμοί ελέγχου των συνόρων θα πρέπει, πληρώντας 8 βασικούς κανόνες, να διαθέτουν:

• Πλήρη ανεξαρτησία και αυτονομία για την εκτέλεση του έργου τους
• Ευρεία εντολή παρακολούθησης όλων των πτυχών των συνοριακών επιχειρήσεων ανά πάσα στιγμή
• Επαρκείς εξουσίες ώστε να διαθέτουν απρόσκοπτη πρόσβαση στην παρακολούθηση των επιχειρήσεων και στα αρχεία, όπως και όταν παραστεί ανάγκη
• Σχετικές διεπιστημονικές νομικές γνώσεις και εμπειρογνωμοσύνη για τα θεμελιώδη δικαιώματα και τη μετανάστευση για τη διαχείριση ενός ευρέως φάσματος καταστάσεων, όπως η διαχείριση παιδιών ή ατόμων που ανήκουν σε ευάλωτες ομάδες
• Επαρκείς πόρους και χρηματοδότηση για να εργάζονται αποτελεσματικά
• Λειτουργία με διαφάνεια και δημοσίευση εκθέσεων για το έργο τους, συμπεριλαμβάνοντας τη διατύπωση συστάσεων
• Συνεργασία με υφιστάμενους ελεγκτικούς μηχανισμούς
• Αντίστοιχο καθήκον των αρμόδιων υπηρεσιών για τα εθνικά σύνορα και τη μετανάστευση να διαβουλεύονται και να ενημερώνουν τους εθνικούς μηχανισμούς ελέγχου των συνόρων.

Με τις κατευθυντήριες αυτές αρχές προς τα κράτη μέλη, ο Οργανισμός συνιστά η αρμοδιότητα αυτή να είναι πλήρης σε έκταση και αποτελεσματική σε ανθρώπινους και οικονομικούς πόρους και να αξιοποιεί την υφιστάμενη αρμοδιότητα και τεχνογνωσία εθνικών μηχανισμών, όπως ο Συνήγορος του Πολίτη, με τα μέγιστα εχέγγυα ανεξαρτησίας.

Η διάταξη, μάλιστα, του Κανονισμού Διαλογής ρητά προβλέπει ότι τα καθήκοντα του Ανεξάρτητου Μηχανισμού συνόρων μπορούν να ανατεθούν στους εθνικούς διαμεσολαβητές - Συνηγόρους του Πολίτη (Ombudsman), στους Εθνικούς Μηχανισμούς Πρόληψης Βασανιστηρίων και Απάνθρωπης Μεταχείρισης (αρμοδιότητα και αυτή στη χώρα μας του Συνηγόρου του Πολίτη, με τον κυρωτικό νόμο της σχετικής σύμβασης του ΟΗΕ από το 20147 ) και στις Εθνικές Επιτροπές Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, κι εάν δεν ανατεθούν «όλα ή μέρος των καθηκόντων», πρέπει τουλάχιστον να υπάρχει στενή συνεργασία του νέου μηχανισμού, με τους εθνικούς αυτούς φορείς.

Είναι, άλλωστε, χαρακτηριστικό ότι στο σύνολο των κρατών-μελών της ΕΕ, στα οποία λειτουργεί ο Συνήγορος του Πολίτη (Ombudsman) που ασκεί και τις ειδικές αρμοδιότητες του Εθνικού Μηχανισμού Πρόληψης Βασανιστηρίων, σύμφωνα με το σχετικό Προαιρετικό Πρωτόκολλο του Ο.Η.Ε., η αρμοδιότητα του μηχανισμού παρακολούθησης διαδικασιών διαλογής και συνόρων έχει ανατεθεί στην ομόλογη Ανεξάρτητη Αρχή (Ombudsman), όπως προκύπτει από τη πρόσφατη ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη πρόοδο της εφαρμογής του Συμφώνου της 8ης Μαΐου 2026.

3. Με βάση τα ανωτέρω, δεν αποτέλεσε έκπληξη, αλλά μάλλον αυτονόητη εξέλιξη, η επιλογή της ελληνικής κυβέρνησης τον Δεκέμβριο του 2025 να αναθέσει τη σχετική αρμοδιότητα του μηχανισμού στον Συνήγορο του Πολίτη, προβαίνοντας προς τούτο σε δημόσια ανακοίνωση και σχετική ενημέρωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Για τη ρύθμιση, μάλιστα, των λεπτομερειών ως προς τη λειτουργία του μηχανισμού και το ειδικό πλαίσιο που θα τον διέπει έλαβαν χώρα συναντήσεις εργασίας μεταξύ του Συνηγόρου του Πολίτη και του Γ. Γ. του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου.

Δεν καθίσταται σαφές τί άλλαξε από τον Δεκέμβριο του περασμένου έτους. Ούτε η έκθεση συνεπειών του σχεδίου νόμου συμβάλλει προς τούτο, καθώς ουδέν διαλαμβάνει για το προτεινόμενο άρθρο 39. Οι Κανονισμοί, σε κάθε περίπτωση, που προβλέπουν ανεξάρτητο μηχανισμό για την παρακολούθηση της τήρησης της νομιμότητας κατά την διαδικασία διαλογής των νεοεισερχομένων στα σύνορα, την κράτησή τους, τη μέριμνα των ευάλωτων προσώπων, τη διασφάλιση διερεύνησης των σχετικών καταγγελιών για παραβιάσεις θεμελιωδών δικαιωμάτων στα σύνορα καθώς και τις διαδικασίες ασύλου δεν άλλαξαν. Και ο Συνήγορος του Πολίτη, που αποτελεί θεσμική εγγύηση του συνταγματικού δικαιώματος αναφοράς, διατηρεί ακέραιες εκ του Συντάγματος (άρ. 101Α) αυξημένες εγγυήσεις προσωπικής και λειτουργικής ανεξαρτησίας, εγγυήσεις τις οποίες τιμά με την υπερ-εικοσιπενταετή λειτουργία του στην πράξη, η οποία καταλαμβάνει ήδη όλα τα ανωτέρω πεδία που περιγράφουν οι Κανονισμοί.

4. Επισημαίνεται, εν κατακλείδι, ότι σοβαρές αμφιβολίες για την ανεξάρτητη λειτουργία της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας, και μάλιστα σε θέματα επαναπροωθήσεων, δηλαδή παραβιάσεων θεμελιωδών δικαιωμάτων στα σύνορα, έχουν διατυπωθεί πρόσφατα από το Συμβούλιο της Ευρώπης, συγκεκριμένα στην απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου A.R.E. κατά Ελλάδας της 07.01.2025.