Όταν το ΚΕΔΑΣΥ προτείνει ειδικό σχολείο: τα δικαιώματα των γονέων, η προσφυγή στην ΕΔΕΑ και ο δικαστικός έλεγχος

Κάθε Ιούνιο εκατοντάδες οικογένειες παραλαμβάνουν από το ΚΕΔΑΣΥ την «αξιολογική έκθεση» για το παιδί τους, ένα έγγραφο δέκα και είκοσι σελίδων με διαγνωστικούς όρους, εκπαιδευτικές προτάσεις και, στο τέλος, μία φράση που αλλάζει τη ζωή τους: «προτείνεται η φοίτηση σε ειδικό σχολείο» ή «σε Ε.Ε.Ε.ΕΚ.». Για τους γονείς που επί χρόνια βλέπουν το παιδί τους να προοδεύει στο γενικό σχολείο, έστω με κόπο και με ιδιωτική στήριξη, η φράση αυτή ηχεί ως ετυμηγορία. Οι περισσότεροι αγνοούν ότι πρόκειται για διοικητική κρίση με συγκεκριμένο νομικό πλαίσιο, ότι διαθέτουν προθεσμία τριάντα ημερών για να την αμφισβητήσουν, ότι η δεύτερη κρίση της ΕΔΕΑ, αν και «οριστική» για τη Διοίκηση, υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο, και ότι η έκβαση κρίνεται λιγότερο από την αγωνία τους και περισσότερο από τον φάκελο που έχουν χτίσει. Το άρθρο αυτό, με αφορμή πρόσφατη υπόθεση του γραφείου μας, παρουσιάζει το νομικό πλαίσιο, τη διαδικασία και τα πρακτικά λάθη που καθορίζουν το αποτέλεσμα.

Α. Ποιος αξιολογεί το παιδί και τι σημαίνει η αξιολογική έκθεση

Το πλαίσιο ορίζεται από τον ν. 3699/2008 για την ειδική αγωγή και εκπαίδευση, όπως τροποποιήθηκε ριζικά με τον ν. 4823/2021. Η διαδρομή έχει τρεις βαθμίδες. Μέσα στο σχολείο λειτουργεί η Επιτροπή Διεπιστημονικής Υποστήριξης (ΕΔΥ) του άρθρου 17 ν. 4823/2021, η οποία καταρτίζει το βραχυχρόνιο πρόγραμμα στήριξης, συντάσσει περιγραφικές εκθέσεις και, με τη συναίνεση των γονέων, παραπέμπει τον μαθητή στο Κέντρο Διεπιστημονικής Αξιολόγησης, Συμβουλευτικής και Υποστήριξης (ΚΕΔΑΣΥ). Το ΚΕΔΑΣΥ, κατά τα άρθρα 11 και 53 ν. 4823/2021, διενεργεί τη διαγνωστική αξιολόγηση με διεπιστημονική ομάδα και εκδίδει την αξιολογική έκθεση, η οποία προσδιορίζει το πλαίσιο φοίτησης, δηλαδή γενική τάξη, παράλληλη στήριξη, τμήμα ένταξης ή σχολική μονάδα ειδικής αγωγής, τα μέτρα στήριξης και τους άξονες του εξατομικευμένου προγράμματος εκπαίδευσης, για τη διαμόρφωση του οποίου η άποψη των γονέων λαμβάνεται υποχρεωτικά υπόψη (άρθρο 54 ν. 4823/2021). Η έκθεση ισχύει κατ’ αρχήν μόνιμα, οι κρίσεις της όμως για το πλαίσιο και τα μέτρα στήριξης επανακαθορίζονται σε διαστήματα που δεν υπερβαίνουν τα τρία σχολικά έτη, ενώ τα σχολεία υποχρεούνται να την εφαρμόζουν.

Το κρίσιμο νομικό σημείο, το οποίο συχνά παραβλέπεται και από τα ίδια τα όργανα, βρίσκεται στο άρθρο 6 ν. 3699/2008. Ο νόμος θέτει ιεραρχία πλαισίων. Ο μαθητής με αναπηρία ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες φοιτά κατ’ αρχήν στη γενική τάξη, με παράλληλη στήριξη και συνεκπαίδευση από εκπαιδευτικό ειδικής αγωγής όταν το επιβάλλει το είδος και ο βαθμός των αναγκών του, ή σε τμήμα ένταξης μέσα στο γενικό σχολείο, ενώ η εκπαίδευση σε αυτοτελή σχολική μονάδα ειδικής αγωγής προβλέπεται μόνο «όταν η φοίτηση στα σχολεία του κοινού εκπαιδευτικού προγράμματος ή στα τμήματα ένταξης καθίσταται ιδιαίτερα δύσκολη» εξαιτίας των αναγκών αυτών. Το ειδικό σχολείο δεν είναι, δηλαδή, ισότιμη επιλογή δίπλα στις άλλες, αλλά η έσχατη λύση, στην ίδια λογική με το άρθρο 24 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρίες, που κυρώθηκε με τον ν. 4074/2012 και κατοχυρώνει το δικαίωμα στη συμπεριληπτική εκπαίδευση. Όποιος προτείνει την έσχατη λύση οφείλει να αιτιολογήσει γιατί απέτυχαν ή γιατί αποκλείονται οι ηπιότερες.

Στην πράξη, η πρόταση για ειδικό σχολείο δεν εκτελείται με τη βία, κανείς δεν εγγράφει το παιδί σε ειδική δομή χωρίς τους γονείς. Η πραγματική της συνέπεια είναι πιο αθόρυβη και γι’ αυτό πιο επικίνδυνη. Όσο η έκθεση ισχύει, κάθε αίτημα για παράλληλη στήριξη, ειδικό βοηθητικό προσωπικό ή τμήμα ένταξης στο γενικό σχολείο απορρίπτεται με τη λακωνική αιτιολογία ότι «έχει προταθεί ειδικό σχολείο». Το παιδί παραμένει στη γενική τάξη, αλλά χωρίς καμία δημόσια στήριξη, και οι γονείς καλύπτουν το κενό με ιδιώτη βοηθό και ιδιωτικές θεραπείες. Ύστερα από μερικά χρόνια, η ίδια Διοίκηση που αρνήθηκε τη στήριξη επικαλείται τη «δυσκολία» του παιδιού στη γενική εκπαίδευση για να επιμείνει στο ειδικό σχολείο. Ο φαύλος αυτός κύκλος είναι το πρώτο που πρέπει να αναδειχθεί σε κάθε προσφυγή.

Β. Η προσφυγή στην ΕΔΕΑ: τριάντα ημέρες και ένας πλήρης φάκελος

Κατά το άρθρο 5 ν. 3699/2008, όπως αντικαταστάθηκε με το άρθρο 54 ν. 4823/2021 και τροποποιήθηκε με το άρθρο 50 ν. 5029/2023, οι γονείς που διαφωνούν με την αξιολογική έκθεση του ΚΕΔΑΣΥ μπορούν να προσφύγουν, εντός τριάντα ημερών από την παραλαβή της, στην πενταμελή Ειδική Διαγνωστική Επιτροπή Αξιολόγησης (ΕΔΕΑ) της οικείας Περιφερειακής Διεύθυνσης Εκπαίδευσης, στην οποία μετέχουν σύμβουλος εκπαίδευσης ειδικής αγωγής ως πρόεδρος, σύμβουλος εκπαίδευσης της οικείας βαθμίδας, διευθυντής σχολικής μονάδας ειδικής αγωγής, ψυχολόγος και κοινωνικός λειτουργός. Οι γονείς δικαιούνται να ορίσουν εμπειρογνώμονα της επιλογής τους, ο οποίος γνωμοδοτεί ενώπιον της επιτροπής χωρίς δικαίωμα ψήφου, η ΕΔΕΑ μπορεί να εξετάσει η ίδια τον μαθητή, η έκθεσή της είναι «οριστική» και μέχρι την έκδοσή της ισχύει η έκθεση του ΚΕΔΑΣΥ. Η προθεσμία είναι αυστηρή. Η υπογραφή των γονέων στη θέση «Έλαβα γνώση» της έκθεσης βεβαιώνει την παραλαβή και αφετηριάζει τις τριάντα ημέρες, δεν σημαίνει αποδοχή, γι’ αυτό πρέπει να συνοδεύεται από την ημερομηνία και να κρατείται αντίγραφο.

Το συνηθέστερο λάθος είναι να αντιμετωπίζεται η προσφυγή ως επιστολή διαμαρτυρίας. Η ΕΔΕΑ δεν κρίνει την αγωνία των γονέων, κρίνει έναν φάκελο, και ο φάκελος πρέπει να απαντά στο ερώτημα του νόμου: γιατί η φοίτηση στο γενικό σχολείο με κατάλληλη στήριξη δεν είναι «ιδιαίτερα δύσκολη». Αυτό αποδεικνύεται με τον έλεγχο προόδου και το απολυτήριο, με τις περιγραφικές εκθέσεις των εκπαιδευτικών, με τις εκθέσεις προόδου των θεραπευτών που καταγράφουν μετρήσιμη εξέλιξη, με γνωμάτευση του παιδοψυχιάτρου, με βεβαιώσεις συμμετοχής σε αθλητικές, καλλιτεχνικές ή εκπαιδευτικές δραστηριότητες που τεκμηριώνουν κοινωνική ένταξη, και με μια νηφάλια περιγραφική έκθεση των ίδιων των γονέων, η οποία παραδέχεται τις αδυναμίες και ακριβώς γι’ αυτό γίνεται πιστευτή. Η προσφυγή πρέπει να ζητεί κάτι συγκεκριμένο, δηλαδή το ηπιότερο πλαίσιο που θεωρούν κατάλληλο οι γονείς, με ρητό αίτημα να εξεταστεί το παιδί από την επιτροπή παρουσία τους και να καταγραφούν στην έκθεση οι παρατηρήσεις της, και να συνοδεύεται από τον εμπειρογνώμονα που δικαιούνται να ορίσουν. Μετά την έκδοση της έκθεσης, οι γονείς δικαιούνται, κατά το άρθρο 5 του Κώδικα Διοικητικής Διαδικασίας (ν. 2690/1999), αντίγραφο της πράξης της συνεδρίασης και του πλήρους φακέλου, το οποίο πρέπει να ζητηθεί αμέσως, γιατί εκεί φαίνεται τι πραγματικά εξέτασε η επιτροπή.

Γ. Τι σημαίνει «οριστική» έκθεση: ο δικαστικός έλεγχος

Ο χαρακτηρισμός της έκθεσης της ΕΔΕΑ ως «οριστικής» σημαίνει ότι εξαντλείται η διοικητική διαδρομή, όχι ότι η κρίση της επιτροπής διαφεύγει από τον έλεγχο του δικαστή. Η έκθεση που καθορίζει, δεσμευτικά για τα σχολεία, το πλαίσιο φοίτησης του παιδιού είναι κατά την άποψή μας εκτελεστή ατομική διοικητική πράξη και προσβάλλεται με αίτηση ακύρωσης ενώπιον του κατά τόπον αρμόδιου Διοικητικού Εφετείου, στην αρμοδιότητα του οποίου υπάγονται οι διαφορές από την εφαρμογή της εκπαιδευτικής νομοθεσίας για τους μαθητές (άρθρο 1 παρ. 1 περ. δ ́ ν. 702/1977), εντός εξήντα ημερών από την κοινοποίησή της (άρθρο 46 π.δ. 18/1989). Επειδή η σχολική χρονιά δεν περιμένει την εκδίκαση, η αίτηση ακύρωσης συνοδεύεται από αίτηση αναστολής με αίτημα προσωρινής διαταγής (άρθρο 52 π.δ. 18/1989), ώστε το παιδί να παραμείνει στο πλαίσιο όπου φοιτά έως την κρίση του δικαστηρίου.

Ο ακυρωτικός δικαστής δεν υποκαθιστά την επιτροπή στην παιδαγωγική της κρίση, ελέγχει όμως τη νομιμότητά της, και εκεί οι εκθέσεις αυτές συχνά καταρρέουν. Η αιτιολογία πρέπει, κατά το άρθρο 17 του Κώδικα Διοικητικής Διαδικασίας, να είναι σαφής, ειδική και επαρκής και να προκύπτει από τα στοιχεία του φακέλου. Έκθεση που αναπαράγει τη διάγνωση και τη σύσταση του ΚΕΔΑΣΥ χωρίς να εξηγεί γιατί απορρίπτονται τα έγγραφα των γονέων, που αποσιωπά την εξέταση του παιδιού και τις παρατηρήσεις της ίδιας της επιτροπής, που δεν απαντά στο συγκεκριμένο αίτημα για ηπιότερο πλαίσιο ή που στηρίζεται σε μία σύντομη άτυπη παρατήρηση σε άγνωστο χώρο χωρίς σταθμισμένα εργαλεία αξιολόγησης, πάσχει από ανεπαρκή αιτιολογία και από παράλειψη εξέτασης ουσιωδών στοιχείων. Όταν, επιπλέον, το παιδί έχει ολοκληρώσει το γενικό δημοτικό με απολυτήριο και το κράτος ουδέποτε του παρείχε τη στήριξη που ο νόμος προβλέπει, η επιλογή της έσχατης λύσης χωρίς δοκιμή των ηπιότερων προσκρούει στο άρθρο 6 ν. 3699/2008 και στην αρχή της αναλογικότητας του άρθρου 25 παρ. 1 του Συντάγματος. Στην υπόθεση που αναφέραμε, το ΚΕΔΑΣΥ πρότεινε Ε.Ε.Ε.ΕΚ. για παιδί στο φάσμα του αυτισμού ύστερα από μία και μόνη επίσκεψη, η ΕΔΕΑ κάλεσε τους γονείς και εξέτασε το παιδί, αλλά η έκθεσή της δεν καταγράφει την εξέταση, δεν αξιολογεί κανένα από τα οκτώ έγγραφα που προσκομίστηκαν και δεν απαντά στο αίτημα για εναλλακτική δομή, ενώ το ίδιο παιδί είχε μόλις πάρει απολυτήριο δημοτικού με βαθμό «πολύ καλά», αφού επί σειρά ετών τα έγγραφα αιτήματα για τμήμα ένταξης απορρίπτονταν επειδή «είχε προταθεί ειδικό σχολείο». Αυτά είναι τα στοιχεία που δίνουν περιεχόμενο σε μια αίτηση ακύρωσης.

Δ. Τα λάθη των γονέων και η άμυνα στην πράξη

Η εμπειρία δείχνει ότι οι υποθέσεις αυτές χάνονται πριν φτάσουν σε επιτροπή ή δικαστήριο, από τα λάθη των πρώτων ετών. Το πρώτο είναι η προφορικότητα. Τα αιτήματα για τμήμα ένταξης ή παράλληλη στήριξη υποβάλλονται προφορικά στη διεύθυνση του σχολείου και απορρίπτονται προφορικά, με αποτέλεσμα, όταν έρθει η ώρα της κρίσης, να μην υπάρχει ούτε ένα έγγραφο που να αποδεικνύει ότι η στήριξη ζητήθηκε και αρνήθηκε. Κάθε αίτημα κατατίθεται εγγράφως, με αριθμό πρωτοκόλλου, και για κάθε απόρριψη ζητείται έγγραφη και αιτιολογημένη απάντηση, όπως επιβάλλουν το άρθρο 10 του Συντάγματος και το άρθρο 4 του Κώδικα Διοικητικής Διαδικασίας. Η ετήσια εγκύκλιος του Υπουργείου Παιδείας για την παράλληλη στήριξη και το ειδικό βοηθητικό προσωπικό ορίζει τη διαδικασία και τις προθεσμίες, και η αίτηση υποβάλλεται κάθε χρόνο ακόμη και όταν η απόρριψη θεωρείται βέβαιη, διότι η έγγραφη απόρριψη είναι αποδεικτικό στοιχείο. Το δεύτερο λάθος είναι η υπογραφή. Στις συναντήσεις με το σχολείο, ιδίως μετά την έκδοση της έκθεσης, οι γονείς καλούνται να «συναινέσουν» σε μετεγγραφή ή να υπογράψουν έντυπα που δεν διαβάζουν. Καμία συναίνεση δεν δίνεται προφορικά ούτε επί τόπου, ζητείται πρακτικό της συνάντησης και κατατίθεται έγγραφο αίτημα παραμονής του παιδιού στο σχολείο του. Το τρίτο λάθος είναι η ασυνέπεια του αιτήματος. Όποιος ζητεί από την ΕΔΕΑ μία δομή και από το δικαστήριο άλλη, δίνει στη Διοίκηση το επιχείρημα ότι οι ίδιοι οι γονείς δεν ξέρουν τι θέλουν. Η επιλογή του πλαισίου γίνεται νωρίς, με νομική και παιδαγωγική συμβουλή, και υποστηρίζεται σταθερά σε όλα τα στάδια. Το τέταρτο λάθος είναι ο χρόνος. Η αξιολόγηση για την αλλαγή βαθμίδας γίνεται συνήθως την άνοιξη της τελευταίας τάξης, η έκθεση εκδίδεται τον Ιούνιο, η ΕΔΕΑ αποφαίνεται τον Σεπτέμβριο, όταν το παιδί έχει ήδη ξεκινήσει στο νέο σχολείο, και η προθεσμία της αίτησης ακύρωσης λήγει τον Νοέμβριο. Ο φάκελος με τις θετικές εκθέσεις, τις βεβαιώσεις και τις έγγραφες απορρίψεις χτίζεται από τον χειμώνα, όχι το καλοκαίρι. Τα πρακτικά βήματα της προσφυγής, τα απαιτούμενα έγγραφα και τις απαντήσεις στα συνηθέστερα ερωτήματα των γονέων έχουμε αναλύσει στο άρθρο μας για τη γνωμάτευση ΚΕΔΑΣΥ και την προσφυγή στην ΕΔΕΑ.

Ε. Συμπέρασμα

Ο νόμος είναι με το μέρος της συμπερίληψης: το γενικό σχολείο με στήριξη προηγείται, η ειδική δομή είναι η εξαίρεση που πρέπει να αιτιολογηθεί. Οι γονείς όμως δεν κερδίζουν με το δίκιο τους, κερδίζουν με τον φάκελό τους. Τριάντα ημέρες για την ΕΔΕΑ, εξήντα για το Διοικητικό Εφετείο, έγγραφα αιτήματα με αριθμό πρωτοκόλλου, έγγραφες απορρίψεις, εκθέσεις προόδου με μετρήσιμα στοιχεία και ένα σταθερό, ρεαλιστικό αίτημα: αυτά μετατρέπουν την αγωνία μιας οικογένειας σε νομικό επιχείρημα που η Διοίκηση δεν μπορεί να προσπεράσει και ο δικαστής μπορεί να ελέγξει. Η «οριστική» κρίση μιας επιτροπής για το πού θα φοιτήσει ένα παιδί δεν είναι το τέλος της διαδρομής, είναι η αρχή της νομικής της.

Ο Δημήτριος Ζιαμπάρας είναι δικηγόρος Αθηνών και διπλωματούχος ηλεκτρολόγος μηχανικός ΑΠΘ, ιδρυτής της δικηγορικής εταιρίας «Ζιαμπάρας Δ. και Συνεργάτες» (www.ziamparas.gr).