Πνευματικά δικαιώματα: Η εξαίρεση της «μίμησης» στο πλαίσιο της ηχητικής δειγματοληψίας (ΔΕΕ C-590/23)

Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στην υπόθεση Pelham, αποσαφηνίζει το περιεχόμενο της εξαίρεσης της «μίμησης», στο πλαίσιο της πρακτικής της «ηχητικής δειγματοληψίας» (sampling), δυνάμει της οποίας μπορεί να επιτραπεί η χρήση προστατευόμενων με πνευματικά δικαιώματα στοιχείων ενός έργου χωρίς την προηγούμενη άδεια των δικαιούχων (C-590/23).

Το ΔΕΕ επισημαίνει ότι σκοπός της εξαίρεσης είναι να διασφαλιστεί μια δίκαιη ισορροπία ανάμεσα στην προστασία των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και στην προστασία της καλλιτεχνικής ελευθερίας. Διαπιστώνει δε ότι η συγκεκριμένη εξαίρεση καλύπτει δημιουργίες που παραπέμπουν σε ένα η περισσότερα υφιστάμενα έργα, εμφανίζοντας ωστόσο παράλληλα αντιληπτές διαφορές σε σχέση με αυτά, και χρησιμοποιούν, παραδείγματος χάριν μέσω του σάμπλινγκ, ορισμένα από τα προστατευόμενα με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας χαρακτηριστικά τους στοιχεία, προκειμένου να ξεκινήσει μεταξύ τους ένας καλλιτεχνικός ή δημιουργικός διάλογος αναγνωρίσιμος ως τέτοιος. Ο διάλογος μπορεί να λάβει διάφορες μορφές, όπως της εμφανούς υφολογικής απομίμησης των υφιστάμενων έργων, της απότισης φόρου τιμής, ή της χιουμοριστικής ή κριτικής αντιπαράθεσης προς αυτά.

Ιστορικό υπόθεσης

Το γερμανικό μουσικό συγκρότημα Kraftwerk κυκλοφόρησε, το 1977, ένα φωνογράφημα (άλμπουμ) στο οποίο περιλαμβάνεται το κομμάτι «Metall auf Metall». Τα δύο ιδρυτικά μέλη του συγκροτήματος ενήγαγαν ενώπιον των γερμανικών δικαστηρίων δύο συνθέτες του τραγουδιού «Nur mir» καθώς και την εταιρία Pelham GmbH, παραγωγό των φωνογραφημάτων στα οποία κυκλοφόρησε το εν λόγω τραγούδι το 1997 (και, κατόπιν, εκ νέου το 2004).

Οι ενάγοντες ισχυρίστηκαν ότι συντρέχει προσβολή, μεταξύ άλλων, του συγγενικού δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας του οποίου είναι δικαιούχοι ως παραγωγοί φωνογραφήματος, διότι οι εναγόμενοι αντέγραψαν, με ηλεκτρονικά μέσα, ένα σαμπλ περίπου δύο δευτερολέπτων από τη ρυθμική ακολουθία του «Metall auf Metall» και το ενσωμάτωσαν ως λούπα στο τραγούδι «Nur mir».

Στο παρόν στάδιο της διαφοράς, η οποία χρονολογείται από 20 έτη και πλέον, μένει να επιλυθεί το ζήτημα εάν το σαμπλ αυτό μπορεί, από τις 7 Ιουνίου 2021 και έπειτα, να θεωρηθεί νόμιμο ως χρήση που έγινε στο πλαίσιο «μίμησης». Κατά την προαναφερθείσα ημερομηνία, τέθηκε σε ισχύ στη Γερμανία μια εξαίρεση από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και το συγγενικό δικαίωμα του παραγωγού φωνογραφημάτων, δυνάμει της οποίας η αναπαραγωγή, η διανομή και η παρουσίαση στο κοινό δημοσιευμένου έργου επιτρέπεται όταν πρόκειται για γελοιογραφία, παρωδία ή μίμηση.

Δεδομένου ότι η συγκεκριμένη εξαίρεση ανάγεται στο ενωσιακό δίκαιο, το Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο της Γερμανίας ζήτησε από το ΔΕΕ διευκρινίσεις ως προς το περιεχόμενο της έννοιας της «μίμησης» (pastiche).

Η κρίση του ΔΕΕ

Το Δικαστήριο κρίνει ότι η εξαίρεση της «μίμησης» καλύπτει δημιουργίες που παραπέμπουν σε ένα ή περισσότερα υφιστάμενα έργα, εμφανίζοντας, ωστόσο, παράλληλα αντιληπτές διαφορές σε σχέση με αυτά, και χρησιμοποιούν, παραδείγματος χάριν μέσω του σάμπλινγκ, ορισμένα από τα προστατευόμενα με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας χαρακτηριστικά τους στοιχεία, προκειμένου να ξεκινήσει μεταξύ τους ένας καλλιτεχνικός ή δημιουργικός διάλογος αναγνωρίσιμος ως τέτοιος.

Ο διάλογος μπορεί να λάβει διάφορες μορφές, όπως της εμφανούς υφολογικής απομίμησης των υφιστάμενων έργων, της απότισης φόρου τιμής, ή της χιουμοριστικής ή κριτικής αντιπαράθεσης προς αυτά.

Προκειμένου να γίνει δεκτό ότι η χρήση γίνεται «για» μίμηση, αρκεί η «μίμηση» να είναι αναγνωρίσιμη από όποιον γνωρίζει το υφιστάμενο έργο από το οποίο έχουν ληφθεί προστατευόμενα στοιχεία. Δεν απαιτείται, συνεπώς, να διαπιστωθεί ότι ο χρήστης είχε την πρόθεση να χρησιμοποιήσει με τέτοιον σκοπό το υφιστάμενο έργο.

Το Δικαστήριο παρατηρεί ότι η ως άνω ερμηνεία της έννοιας της «μίμησης» διασφαλίζει μια δίκαιη ισορροπία μεταξύ της προστασίας, αφενός, της καλλιτεχνικής ελευθερίας και, αφετέρου, της πνευματικής ιδιοκτησίας, ενώ διαφυλάσσει επίσης την ασφάλεια δικαίου.

Εναπόκειται στο γερμανικό Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο, ως αιτούν δικαστήριο, να κρίνει την ενώπιόν του διαφορά λαμβάνοντας υπόψη τις απαντήσεις του Δικαστηρίου. Πάντως, στην απόφασή του περί παραπομπής, το αιτούν δικαστήριο είχε επισημάνει ότι, βάσει των πραγματικών διαπιστώσεων του δικαστηρίου του προηγούμενου βαθμού δικαιοδοσίας, στο τραγούδι «Nur mir» υφίσταται το στοιχείο της καλλιτεχνικής αντιπαράθεσης, διότι η επίμαχη ρυθμική ακολουθία χρησιμοποιείται σε ένα τραγούδι που ανήκει σε διαφορετικό μουσικό είδος, παραμένοντας όμως, παρά την επιβράδυνση του τέμπο και τη ρυθμική απόκλιση, αναγνωρίσιμη ως παραπομπή στο πρωτότυπο.

Το πλήρες κείμενο της απόφασης είναι διαθέσιμο στο curia.europa.eu.