ΕΣΠΔ: Προειδοποιήσεις για τους κινδύνους παρακολούθησης από τα smart glasses

Τους κινδύνους για την ιδιωτικότητα και την προστασία δεδομένων από τη διάδοση των έξυπνων γυαλιών (smart glasses) επιχείρησε να αναδείξει το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Προστασίας Δεδομένων, με δήλωση που υιοθέτησε και εξέδωσε στις 13 Οκτωβρίου.

Οι συσκευές αυτές, που συχνά δεν διακρίνονται από τα συνηθισμένα γυαλιά, διαθέτουν κάμερες, μικρόφωνα και λειτουργίες τεχνητής νοημοσύνης, επιτρέποντας την καταγραφή εικόνας και ήχου, τη ζωντανή μετάδοση και την αναγνώριση αντικειμένων.

Το ΕΣΠΔ προειδοποιεί ότι οι δυνατότητες αυτές διευκολύνουν την καταγραφή προσώπων χωρίς τη γνώση τους, ακόμη και συνομιλιών στις οποίες δεν συμμετέχει ο χρήστης. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί ο συνδυασμός των συσκευών με τεχνολογίες αναγνώρισης προσώπου ή φωνής, καθώς και η χρήση τους σε νοσοκομεία, σχολεία, χώρους εργασίας και άλλους χώρους αυξημένης ιδιωτικότητας.

Πότε εφαρμόζεται ο ΓΚΠΔ στους χρήστες

Το ΕΣΠΔ διευκρινίζει ότι η ευθύνη για την επεξεργασία προσωπικών δεδομένων μέσω των έξυπνων γυαλιών εξαρτάται από τις συγκεκριμένες συνθήκες χρήσης τους και, κυρίως, από το ποιος καθορίζει τους σκοπούς και τα μέσα της επεξεργασίας.

Ως προς τους ίδιους τους χρήστες, το ΕΣΠΔ υπενθυμίζει ότι ο ΓΚΠΔ δεν εφαρμόζεται όταν η επεξεργασία πραγματοποιείται στο πλαίσιο αποκλειστικά προσωπικής ή οικιακής δραστηριότητας. Στην εξαίρεση αυτή μπορεί, για παράδειγμα, να εμπίπτει η καταγραφή φωτογραφιών ή βίντεο που κοινοποιούνται αποκλειστικά σε φίλους και συγγενείς, καθώς και η χρήση λειτουργιών μετάφρασης για προσωπικούς σκοπούς.

Ωστόσο, το ΕΣΠΔ υπογραμμίζει ότι η εξαίρεση αυτή πρέπει να ερμηνεύεται στενά και η εφαρμογή της να εξετάζεται κατά περίπτωση. Όταν το καταγεγραμμένο υλικό δημοσιεύεται σε δημόσιους λογαριασμούς κοινωνικών δικτύων και καθίσταται προσβάσιμο σε απροσδιόριστο αριθμό προσώπων, η επεξεργασία δεν καλύπτεται από την εξαίρεση της οικιακής δραστηριότητας. Το ίδιο ισχύει όταν τα έξυπνα γυαλιά χρησιμοποιούνται για επαγγελματικούς, υπηρεσιακούς, πολιτικούς ή άλλους μη προσωπικούς σκοπούς.

Στις περιπτώσεις αυτές, ο χρήστης μπορεί να αποκτά την ιδιότητα του υπευθύνου ή από κοινού υπευθύνου επεξεργασίας, με όλες τις υποχρεώσεις που συνεπάγεται η εφαρμογή του ΓΚΠΔ, συμπεριλαμβανομένης της υποχρέωσης διαφάνειας απέναντι στα πρόσωπα που καταγράφονται.

To ζήτημα της ευθύνης των κατασκευαστών και των παρόχων συνδεδεμένων υπηρεσιών

Το ΕΣΠΔ επισημαίνει ότι η εξαίρεση της προσωπικής ή οικιακής δραστηριότητας δεν απαλλάσσει τις επιχειρήσεις αυτές από τις υποχρεώσεις τους βάσει του ΓΚΠΔ, ακόμη και όταν ο τελικός χρήστης αξιοποιεί τη συσκευή αποκλειστικά για προσωπικούς σκοπούς.

Οι κατασκευαστές έξυπνων γυαλιών και οι πάροχοι εφαρμογών ή υπηρεσιών τεχνητής νοημοσύνης ενδέχεται να αποτελούν αυτοτελείς ή από κοινού υπευθύνους επεξεργασίας, εφόσον καθορίζουν τους σκοπούς και τα μέσα επεξεργασίας των δεδομένων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ανάλυση εικόνων από την κάμερα των γυαλιών μέσω συστήματος τεχνητής νοημοσύνης, προκειμένου να δοθούν στον χρήστη πληροφορίες για το περιβάλλον του, ενώ στις εικόνες αυτές εμφανίζονται και τρίτα πρόσωπα.

Στην περίπτωση αυτή, οι πάροχοι των σχετικών λειτουργιών οφείλουν να διασφαλίζουν οι ίδιοι τη συμμόρφωση με τον ΓΚΠΔ, χωρίς να μπορούν να μεταθέτουν στον χρήστη την ευθύνη εκπλήρωσης των δικών τους υποχρεώσεων, ιδίως ως προς την ενημέρωση των τρίτων προσώπων των οποίων τα δεδομένα υποβάλλονται σε επεξεργασία.

Η πρόκληση της αθέατης καταγραφής

Κεντρικό ζήτημα της δήλωσης αποτελεί η διαφάνεια, καθώς τα πρόσωπα που βρίσκονται κοντά σε χρήστη έξυπνων γυαλιών συχνά αγνοούν ότι καταγράφονται ή ότι τα δεδομένα τους υποβάλλονται σε επεξεργασία από εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης.

Το ΕΣΠΔ θεωρεί ανεπαρκείς τις παραδοσιακές ενημερώσεις για την επεξεργασία δεδομένων και προτείνει συνδυασμό τεχνικών μέτρων, όπως ευδιάκριτες φωτεινές ενδείξεις LED, ηχητικές ειδοποιήσεις και ειδοποιήσεις σε κοντινά κινητά τηλέφωνα. Οι ενδείξεις πρέπει να είναι αποτελεσματικές, δύσκολο να παρακαμφθούν και να καθιστούν αντιληπτή την καταγραφή.

Προβληματική η συγκατάθεση και η επίκληση εννόμου συμφέροντος

Ξεχωριστή αναφορά κάνει το ΕΣΠΔ στο ζήτημα της νόμιμης βάσης για την επεξεργασία των προσωπικών δεδομένων που συλλέγονται μέσω των έξυπνων γυαλιών, επισημαίνοντας τις δυσκολίες που παρουσιάζει τόσο η επίκληση της συγκατάθεσης όσο και η θεμελίωση της επεξεργασίας σε έννομο συμφέρον.

Ως προς τη συγκατάθεση, το ΕΣΠΔ διαπιστώνει ότι η λήψη της από πρόσωπα που βρίσκονται στο οπτικό ή ακουστικό πεδίο των συσκευών είναι ιδιαίτερα δυσχερής, ιδίως όταν η επεξεργασία πραγματοποιείται από κατασκευαστές ή παρόχους συνδεδεμένων υπηρεσιών, οι οποίοι δεν έχουν καμία προηγούμενη σχέση με τα πρόσωπα αυτά. Επιπλέον, το ΕΣΠΔ διευκρινίζει ότι η συγκατάθεση πρέπει να έχει δοθεί πριν από την έναρξη της επεξεργασίας και ότι η εκ των υστέρων αποδοχή της καταγραφής δεν μπορεί να αποτελέσει έγκυρη νομική βάση.

Αντίστοιχες επιφυλάξεις διατυπώνονται και για την επίκληση εννόμου συμφέροντος, η οποία προϋποθέτει ειδική αξιολόγηση της αναγκαιότητας της επεξεργασίας και στάθμιση των συμφερόντων του υπευθύνου επεξεργασίας έναντι των δικαιωμάτων και των εύλογων προσδοκιών των καταγραφόμενων προσώπων. Το ΕΣΠΔ υπογραμμίζει ότι η ανεπαρκής διαφάνεια επηρεάζει αρνητικά τις προσδοκίες αυτές, καθιστώντας αναγκαία τη λήψη πρόσθετων μέτρων προστασίας.

Η σχετική στάθμιση καθίσταται ακόμη δυσκολότερη όταν τα δεδομένα χρησιμοποιούνται για σκοπούς που υπερβαίνουν την υπηρεσία την οποία ζήτησε ο χρήστης, όπως η εμπορική αξιοποίησή τους ή η εκπαίδευση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης. Στις περιπτώσεις αυτές, τα πρόσωπα που καταγράφονται δεν αναμένουν ευλόγως μια τέτοια χρήση των δεδομένων τους, ιδίως όταν αγνοούν ακόμη και την αρχική συλλογή τους. Επιπλέον, ακόμη και όταν πληρούνται οι προϋποθέσεις επίκλησης εννόμου συμφέροντος, ο υπεύθυνος επεξεργασίας οφείλει να διασφαλίζει τη δυνατότητα άσκησης του δικαιώματος εναντίωσης, κάτι που στην πράξη μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα δύσκολο.

Τεχνικά μέτρα για τον περιορισμό των κινδύνων

Πέραν των ζητημάτων νομιμότητας, το ΕΣΠΔ προτείνει συγκεκριμένα τεχνικά μέτρα για την προστασία των προσώπων που ενδέχεται να καταγράφονται μέσω των έξυπνων γυαλιών.

Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται ο περιορισμός της συνεχούς καταγραφής και της ζωντανής μετάδοσης, η ελαχιστοποίηση του χρόνου διατήρησης των δεδομένων και η εφαρμογή τεχνικών απόκρυψης ή θόλωσης της ταυτότητας τρίτων προσώπων. Το ΕΣΠΔ επισημαίνει μάλιστα ότι η γενική ή υποθετική ανησυχία ενός χρήστη για την προσωπική του ασφάλεια δεν αρκεί, από μόνη της, για να δικαιολογήσει τη συνεχή και αδιάκριτη καταγραφή άλλων ανθρώπων.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην προστασία των δεδομένων ήδη από τον σχεδιασμό των συσκευών. Το ΕΣΠΔ ενθαρρύνει την επεξεργασία των πληροφοριών απευθείας στη συσκευή, όπου αυτό είναι εφικτό, και την απενεργοποίηση της μόνιμης αποθήκευσης εικόνας και ήχου στις περιπτώσεις όπου η λειτουργία των έξυπνων γυαλιών αποσκοπεί αποκλειστικά στην παροχή βοήθειας σε πραγματικό χρόνο.

Στις προτεινόμενες εγγυήσεις περιλαμβάνονται ακόμη τεχνικοί περιορισμοί της λειτουργίας καταγραφής σε ιδιαίτερα ευαίσθητους χώρους, καθώς και μηχανισμοί που επιβραδύνουν ή δυσχεραίνουν την άμεση κοινοποίηση του καταγεγραμμένου υλικού στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Έρευνα για την κοινωνική διάσταση της χρήσης έξυπνων γυαλιών

Παράλληλα με τη δήλωσή του, το ΕΣΠΔ δημοσίευσε και την έκθεση "The Connected Gaze: Video Recording, Surveillance and Administering Evidence in the Age of Smart Glasses", η οποία εξετάζει τις κοινωνικές επιπτώσεις της χρήσης έξυπνων γυαλιών και τον τρόπο με τον οποίο οι συσκευές αυτές γίνονται αντιληπτές από χρήστες και τρίτα πρόσωπα.

Η έκθεση εκπονήθηκε από τον κοινωνιολόγο Yann Bruna, αναπληρωτή καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Paris-Nanterre, στο πλαίσιο του προγράμματος Support Pool of Experts του ΕΣΠΔ, κατόπιν πρότασης της γαλλικής εποπτικής αρχής CNIL. Η έρευνα βασίστηκε σε ποιοτικές συνεντεύξεις με 22 πρόσωπα, εκ των οποίων επτά χρήστες και δεκαπέντε μη χρήστες έξυπνων γυαλιών.

Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα της έρευνας είναι ότι οι συσκευές αυτές, μολονότι προωθούνται κυρίως ως εργαλεία ψυχαγωγίας και διευκόλυνσης της καθημερινότητας, χρησιμοποιούνται επίσης ως μέσα διαπροσωπικής παρακολούθησης και συλλογής αποδεικτικού υλικού. Οι συμμετέχοντες περιέγραψαν περιστατικά καταγραφής επαγγελματικών συναντήσεων χωρίς ενημέρωση, αλλά και περιπτώσεις στις οποίες η δυνατότητα βιντεοσκόπησης θεωρήθηκε αναγκαία για την απόδειξη ατυχημάτων, επιθετικών συμπεριφορών ή άλλων περιστατικών.

Η έρευνα ανέδειξε επίσης μια χαρακτηριστική αντίφαση: αρκετοί από τους μη χρήστες εξέφρασαν ανησυχία για τους κινδύνους παρακολούθησης, αναγνωρίζοντας ωστόσο ότι θα επιθυμούσαν να διαθέτουν αντίστοιχες συσκευές προκειμένου να προστατευθούν ή να τεκμηριώσουν περιστατικά που τους αφορούν.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στις ανισότητες μεταξύ εκείνων που χρησιμοποιούν τις συσκευές και των προσώπων που καταγράφονται. Σύμφωνα με την έκθεση, οι διαφορές στις ψηφιακές δεξιότητες επηρεάζουν καθοριστικά τη δυνατότητα αναγνώρισης μιας καταγραφής, κατανόησης των κινδύνων και προστασίας της ιδιωτικότητας.