Smart glasses: Προβληματισμοί και προειδοποιήσεις της αρχής προστασίας δεδομένων του Λουξεμβούργου σχετικά με τη χρήση τους

Τα πολλά και σοβαρά ζητήματα νομιμότητας από τη χρήση έξυπνων γυαλιών (smart glasses) επισήμανε η αρχή προστασίας δεδομένων του Λουξεμβούργου CNPD, σε μια ακόμη παρέμβαση εποπτικής αρχής του ΓΚΠΔ με αφορμή την ολοένα και ευρύτερη διάδοση συσκευών που ενσωματώνουν κάμερες, μικρόφωνα και λειτουργίες τεχνητής νοημοσύνης, επιτρέποντας την καταγραφή και περαιτέρω επεξεργασία εικόνας και ήχου από το περιβάλλον του χρήστη κατά τρόπο που συχνά δεν γίνεται αντιληπτός από τα πρόσωπα που βρίσκονται στο πεδίο λειτουργίας τους.

Η αρχή διευκρινίζει καταρχάς ότι η αγορά, η κατοχή και η χρήση έξυπνων γυαλιών δεν απαγορεύονται, καθεαυτές, από τη νομοθεσία του Λουξεμβούργου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η χρήση τους είναι ελεύθερη σε κάθε περίπτωση. Πέραν των κανόνων προστασίας προσωπικών δεδομένων, περιορισμοί μπορούν να απορρέουν από τους εσωτερικούς κανονισμούς επιχειρήσεων, καταστημάτων, αθλητικών εγκαταστάσεων ή άλλων ιδιωτικών χώρων, οι υπεύθυνοι των οποίων μπορούν να απαγορεύουν τη χρήση συσκευών καταγραφής στις εγκαταστάσεις τους.

Η οικιακή εξαίρεση και η καταγραφή δημόσιου χώρου

Ως προς την εφαρμογή του ΓΚΠΔ, κρίσιμο είναι το κατά πόσον η επεξεργασία περιορίζεται στο πλαίσιο αποκλειστικά προσωπικής ή οικιακής δραστηριότητας, γεγονός που θα σήμαινε πως η επεξεργασία αυτή βρίσκεται εκτός του πεδίου εφαρμογής του Γενικού Κανονισμού, σύμφωνα με την εξαίρεση του άρθρου 2 παρ. 2γ ́ ΓΚΠΔ. Η CNPD υπενθυμίζει ότι εικόνες ή ηχητικές καταγραφές μέσω των οποίων ένα φυσικό πρόσωπο μπορεί να ταυτοποιηθεί συνιστούν προσωπικά δεδομένα, με συνέπεια η συλλογή τους μέσω των αισθητήρων των έξυπνων γυαλιών να αποτελεί καταρχήν επεξεργασία προσωπικών δεδομένων.

Η εξαίρεση του άρθρου 2 παρ. 2 στοιχ. γ ́ ΓΚΠΔ μπορεί να καταλαμβάνει τη χρήση της συσκευής όταν αυτή πραγματοποιείται αποκλειστικά στο πλαίσιο της ιδιωτικής ή οικογενειακής ζωής του χρήστη. Η κατάσταση διαφοροποιείται, ωστόσο, όταν η καταγραφή εκτείνεται σε δημόσιο ή κοινόχρηστο χώρο, καθώς στην περίπτωση αυτή η επεξεργασία μπορεί να εξέλθει των ορίων της προσωπικής ή οικιακής δραστηριότητας και, επομένως, να υπαχθεί στις απαιτήσεις του ΓΚΠΔ. Η CNPD επισημαίνει συναφώς ότι, αναλόγως των ρυθμίσεων και του τρόπου λειτουργίας της συσκευής, η χρήση έξυπνων γυαλιών μπορεί να προσεγγίζει από πλευράς προστασίας δεδομένων τη λειτουργία ενός συστήματος βιντεοεπιτήρησης.

Η δυσχέρεια θεμελίωσης νόμιμης επεξεργασίας

Η υπαγωγή στον ΓΚΠΔ συνεπάγεται ότι ο χρήστης πρέπει να είναι σε θέση να θεμελιώσει την επεξεργασία σε μία από τις νομικές βάσεις του άρθρου 6 του Γενικού Κανονισμού. Στο σημείο αυτό η CNPD διαπιστώνει μια ουσιώδη πρακτική δυσχέρεια, καθώς, όταν ένας ιδιώτης χρησιμοποιεί έξυπνα γυαλιά για την καταγραφή προσώπων σε δημόσιους χώρους, η εξεύρεση κατάλληλης νομικής βάσης μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα δύσκολη. Η εποπτική αρχή δεν προχωρά σε λεπτομερέστερη ανάλυση της επίκλησης και εφαρμογής της νομικής βάσης του εννόμου συμφέροντος του χρήστη των γυαλιών, περιοριζόμενη στη λιτή επισήμανση πως η επίκληση αυτή θα είναι μάλλον δυσχερής.

Αντίστοιχα ζητήματα ανακύπτουν ως προς την τήρηση της αρχής της διαφάνειας και των υποχρεώσεων ενημέρωσης των άρθρων 12 και 13 ΓΚΠΔ. Τα πρόσωπα που βρίσκονται στο πεδίο καταγραφής θα πρέπει να μπορούν να αντιληφθούν ότι πραγματοποιείται επεξεργασία των δεδομένων τους και να λαμβάνουν, κατά τρόπο σαφή, κατανοητό και εγκαίρως, τις πληροφορίες που προβλέπει ο Κανονισμός. Η εκπλήρωση της υποχρέωσης αυτής καθίσταται ιδιαίτερα δυσχερής στην περίπτωση των smart glasses, ακριβώς επειδή η εξωτερική τους εμφάνιση μπορεί να μη διαφέρει ουσιωδώς από εκείνη των συμβατικών γυαλιών, με αποτέλεσμα τα τρίτα πρόσωπα να μην είναι σε θέση να αντιληφθούν ευχερώς ότι καταγράφονται.

Οι πρόσθετοι κίνδυνοι των λειτουργιών τεχνητής νοημοσύνης

Περαιτέρω προβληματισμό στην αρχή προκαλούν οι λειτουργίες τεχνητής νοημοσύνης που ενσωματώνονται σε νεότερες συσκευές και επιτρέπουν, μεταξύ άλλων, την ανάλυση του περιβάλλοντος χώρου, τη μεταγραφή και μετάφραση συνομιλιών ή την ενεργοποίηση λειτουργιών που προϋποθέτουν τη συλλογή εικόνας και ήχου. Κατά την CNPD, οι δυνατότητες αυτές μπορούν να συνεπάγονται επεξεργασία δεδομένων όχι μόνο του ίδιου του χρήστη, αλλά και οποιουδήποτε τρίτου βρίσκεται κοντά του, ενδεχομένως χωρίς το πρόσωπο αυτό να γνωρίζει ότι τα δεδομένα του συλλέγονται και υποβάλλονται σε περαιτέρω επεξεργασία.

Πέραν του ΓΚΠΔ: Η προστασία της ιδιωτικής ζωής και του δικαιώματος στην εικόνα

Στο τελευταίο μέρος των οδηγιών της, η CNPD επισημαίνει ότι η αξιολόγηση της νομιμότητας της χρήσης έξυπνων γυαλιών δεν εξαντλείται στην εφαρμογή των κανόνων του ΓΚΠΔ. Ακόμη και στις περιπτώσεις στις οποίες η επεξεργασία προσωπικών δεδομένων δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του Κανονισμού, ιδίως επειδή καλύπτεται από την εξαίρεση για τις αποκλειστικά προσωπικές ή οικιακές δραστηριότητες, η καταγραφή τρίτων προσώπων μπορεί να υπόκειται σε άλλους κανόνες που προστατεύουν την ιδιωτική ζωή και το δικαίωμα του προσώπου στην εικόνα του.

Σύμφωνα με την αρχή, ιδιαίτερη σημασία έχει εν προκειμένω το άρθρο 10 του Αστικού Κώδικα του Λουξεμβούργου, το οποίο αναγνωρίζει σε κάθε πρόσωπο δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής του ζωής και παρέχει στον δικαστή τη δυνατότητα να διατάξει τα αναγκαία μέτρα για την αποτροπή ή την παύση προσβολής της ιδιωτικότητας. Παράλληλα, η CNPD παραπέμπει στους κανόνες που διέπουν το δικαίωμα στην εικόνα, σύμφωνα με τους οποίους η λήψη και, ιδίως, η χρήση ή δημοσιοποίηση της εικόνας ενός αναγνωρίσιμου προσώπου δεν είναι καταρχήν ελεύθερη, αλλά πρέπει να λαμβάνει υπόψη τα δικαιώματα του εικονιζόμενου προσώπου.

Η διάκριση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην περίπτωση των smart glasses, καθώς διαφορετική αξιολόγηση μπορεί να απαιτεί η απλή λήψη μιας εικόνας για αυστηρά προσωπική χρήση και διαφορετική η μεταγενέστερη διάδοση του σχετικού υλικού. Η ανάρτηση φωτογραφιών ή βίντεο στο διαδίκτυο και ιδίως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διευρύνει σημαντικά τον κύκλο των προσώπων που αποκτούν πρόσβαση στο υλικό και μπορεί, ανάλογα με τις περιστάσεις, να υπερβαίνει τα όρια μιας αποκλειστικά προσωπικής ή οικιακής δραστηριότητας.

Η αναλογία με τις κάμερες οχημάτων

Καταληκτικώς, η CNPD παραπέμπει στις κατευθύνσεις που έχει εκδώσει για τις dashcams, τις κάμερες που τοποθετούνται στα οχήματα, καθώς κρίνει πως οι δύο περιπτώσεις είναι παρεμφερείς και διέπονται από τους ίδιους κανόνες.

Η σύνδεση αυτή που επιχειρείται είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, ειδικά μάλιστα με δεδομένο πως η αρχή του Λουξεμβούργου είναι μια από τις λίγες εποπτικές αρχές του ΓΚΠΔ που έχουν αμφισβητήσει ανοικτά τη νομιμότητα στη χρήση των dashcams, ειδικά ως προς το σκέλος της ενημέρωσης των υποκειμένων.