Μονομελές Εφετείο Αθηνών 2/2022: Διεθνής απαγωγή ανηλίκου και τα όρια της εξαίρεσης της προσαρμογής στο σύστημα της Σύμβασης της Χάγης

Η υπ’ αριθ. 2/2022 απόφαση του Μονομελούς Εφετείου Αθηνών αποτελεί μία από τις πλέον συνεκτικές και δογματικά πυκνές ελληνικές δικαστικές τοποθετήσεις στο δίκαιο της διεθνούς απαγωγής ανηλίκων. Η σημασία της δεν εξαντλείται στην επίλυση μιας επιμέρους διαφοράς επιστροφής τέκνου, αλλά εκτείνεται στη συστηματική οριοθέτηση του ίδιου του κανονιστικού μηχανισμού της Σύμβασης της Χάγης του 1980, ιδίως ως προς την έννοια της συνήθους διαμονής, τη λειτουργία των εξαιρέσεων επιστροφής και τη θέση της αρχής του υπέρτερου συμφέροντος του τέκνου. Η απόφαση υιοθετεί σαφώς μία αντικειμενικοποιημένη προσέγγιση της συνήθους διαμονής, απορρίπτει κάθε διασταλτική χρήση της εξαίρεσης της προσαρμογής και τοποθετεί το συμφέρον του τέκνου εντός, και όχι εκτός, του κανονιστικού συστήματος της Σύμβασης. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ενισχύει τον αποτρεπτικό χαρακτήρα του μηχανισμού επιστροφής και συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας ελληνικής νομολογιακής γραμμής υψηλής δογματικής συνοχής.

Ι. Το αντικείμενο της εκδίκασης και όσα δέχθηκε το Δικαστήριο

Το αντικείμενο της εκδίκασης αφορούσε αίτημα επιστροφής ανηλίκου στο πλαίσιο διεθνούς απαγωγής, με εφαρμογή της Σύμβασης της Χάγης της 25ης Οκτωβρίου 1980 για τις αστικές πλευρές της διεθνούς απαγωγής παιδιών, σε συνδυασμό με το τότε εφαρμοστέο ενωσιακό πλαίσιο του Κανονισμού (ΕΚ) 2201/2003. Το κρίσιμο δικαστικό ερώτημα δεν ήταν η ουσιαστική επίλυση της διαφοράς επιμέλειας, αλλά εάν συνέτρεχαν οι προϋποθέσεις επιστροφής του τέκνου στο κράτος της συνήθους διαμονής του και εάν μπορούσε να ενεργοποιηθεί η εξαίρεση της προσαρμογής του άρθρου 12 § 2 της Σύμβασης, λόγω ισχυριζόμενης ένταξης του ανηλίκου σε νέο περιβάλλον.

Το Δικαστήριο δέχθηκε, κατά τη βασική του κανονιστική παραδοχή, ότι ο μηχανισμός της Σύμβασης της Χάγης δεν αποσκοπεί στην τελική κρίση περί γονικής μέριμνας ή επιμέλειας, αλλά στην ταχεία αποκατάσταση του προτέραίου πραγματικού και νομικού καθεστώτος, ήτοι του status quo ante, ώστε η ουσιαστική κρίση για την επιμέλεια να αφεθεί στα δικαστήρια του τόπου της συνήθους διαμονής του τέκνου. Δέχθηκε επίσης ότι η έννοια της συνήθους διαμονής πρέπει να ερμηνεύεται με αντικειμενικά κριτήρια ένταξης και όχι με βάση αποκλειστικά τη μονομερή βούληση ενός γονέα ή μια εκ των υστέρων επίκληση σχεδίου εγκατάστασης σε άλλο κράτος. Περαιτέρω, δέχθηκε ότι η εξαίρεση της προσαρμογής του άρθρου 12 § 2 δεν μπορεί να λειτουργεί ως μηχανισμός έμμεσης νομιμοποίησης μιας παράνομης μετακίνησης ή παρακράτησης, ιδίως όταν η επίκλησή της υπονομεύει τη deterrence-based λογική της Σύμβασης. Τέλος, δέχθηκε ότι το υπέρτερο συμφέρον του τέκνου δεν είναι ένα εξωσυμβατικό, αόριστο και απεριόριστο κριτήριο ικανό να ανατρέψει αυτοτελώς τον μηχανισμό επιστροφής, αλλά ενδοσυστημική αρχή, η οποία πρωτίστως εξυπηρετείται μέσω της αποκατάστασης της αρμοδιότητας των δικαστηρίων της συνήθους διαμονής.

ΙΙ. Η Σύμβαση της Χάγης του 1980 ως σύστημα κανονιστικής αυτοτέλειας και αποτροπής της αυτοδικίας

Η Σύμβαση της Χάγης του 1980 συγκροτεί ένα sui generis κανονιστικό σύστημα, του οποίου η ratio δεν είναι η άμεση ή οριστική επίλυση της γονικής διαφοράς, αλλά η ταχεία αναστροφή των αποτελεσμάτων της παράνομης μετακίνησης ή παρακράτησης του τέκνου. Το θεμέλιο της Σύμβασης είναι διττό. Αφενός, αποσκοπεί στην αποτροπή της γονικής αυτοδικίας, δηλαδή της μονομερούς μεταβολής του καθεστώτος ζωής του ανηλίκου μέσω δημιουργίας τετελεσμένων γεγονότων. Αφετέρου, επιδιώκει τη διατήρηση της αρμοδιότητας των δικαστηρίων της συνήθους διαμονής ως των κατεξοχήν αρμόδιων να επιλύσουν την ουσιαστική διαφορά περί γονικής μέριμνας.

Η Perez-Vera Report, η οποία εξακολουθεί να αποτελεί θεμελιώδες ερμηνευτικό εργαλείο της Σύμβασης, έχει αναδείξει ακριβώς αυτή τη λειτουργία: η επιστροφή δεν είναι κύρωση, αλλά μέσο επανόδου του ζητήματος στον φυσικό του δικαιοδοτικό χώρο. Η σχολιαζόμενη απόφαση κινείται πλήρως εντός αυτής της λογικής. Δεν μετατρέπει τη διαδικασία της Σύμβασης σε έμμεση δίκη επιμέλειας ούτε επιτρέπει την είσοδο κριτηρίων που ανήκουν στον πυρήνα της ουσιαστικής οικογενειακής διαφοράς, παρά μόνο στον βαθμό που αυτά προβλέπονται ρητά ως εξαιρέσεις από τη Σύμβαση.

Υπό το πρίσμα αυτό, η απόφαση εκφράζει μία σαφή επιλογή υπέρ της κανονιστικής κλειστότητας του συστήματος της Χάγης. Το σύστημα πρέπει να λειτουργεί με τους δικούς του κανόνες, τις δικές του προϋποθέσεις και τις δικές του στενά ερμηνευτέες εξαιρέσεις. Οποιαδήποτε υπερβολική ελαστικότητα θα μετέτρεπε τη διαδικασία επιστροφής σε πρόωρη, συγκαλυμμένη και ανορθόδοξη κρίση περί επιμέλειας, αναιρώντας τον δομικό του σκοπό.

ΙΙΙ. Η έννοια της συνήθους διαμονής ως κανονιστικός άξονας του συστήματος

Η συνήθης διαμονή του τέκνου αποτελεί τον κεντρικό συνδετικό κρίκο του συστήματος της Σύμβασης και του ενωσιακού δικαίου οικογενειακών σχέσεων. Δεν πρόκειται για απλό γεωγραφικό ή διοικητικό δεδομένο, αλλά για νομική έννοια αυξημένης κανονιστικής πυκνότητας, η οποία επιτελεί συστημικό ρόλο στην κατανομή της διεθνούς δικαιοδοσίας και στην απονομή προτεραιότητας σε ένα συγκεκριμένο νομικό περιβάλλον. Η απόφαση 2/2022 αντιμετωπίζει την έννοια αυτή όχι υποκειμενικά, αλλά αντικειμενικά, σε πλήρη συμφωνία με τη νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις υποθέσεις C-523/07, A, και C-497/10 PPU, Mercredi, όπου αναδείχθηκαν ως κρίσιμα κριτήρια η διάρκεια της παραμονής, οι συνθήκες εγκατάστασης, η οικογενειακή και κοινωνική ένταξη του ανηλίκου και η πραγματική του ενσωμάτωση σε συγκεκριμένο περιβάλλον.

Η σημασία της αντικειμενικοποίησης αυτής είναι κεφαλαιώδης. Εάν η συνήθης διαμονή προσδιοριζόταν με βάση την πρόθεση του ενός γονέα ή με επίκληση μελλοντικών σχεδίων εγκατάστασης, η Σύμβαση θα απώλεε τον αποτρεπτικό της χαρακτήρα, διότι κάθε παράνομη μετακίνηση θα μπορούσε εκ των υστέρων να επενδυθεί με επιχειρήματα «νέας ζωής» ή «καλύτερης προοπτικής». Αντιθέτως, η επιλογή της σχολιαζόμενης αποφάσεως να προσκολληθεί σε αντικειμενικά στοιχεία ένταξης ενισχύει την ασφάλεια δικαίου, περιορίζει το forum shopping και εδραιώνει την προβλεψιμότητα της εφαρμογής της Σύμβασης.

Ωστόσο, η απόφαση δεν αγνοεί απολύτως τον ψυχοσυναισθηματικό παράγοντα. Τον εντάσσει, όμως, στη σωστή του θέση: όχι ως πρωτογενές κριτήριο μετακίνησης της συνήθους διαμονής, αλλά ως στοιχείο που μπορεί να ληφθεί υπόψη στο πλαίσιο των αυστηρά προβλεπόμενων εξαιρέσεων, εφόσον και στον βαθμό που ο ίδιος ο μηχανισμός της Σύμβασης το επιτρέπει.

IV. Η εξαίρεση της προσαρμογής του άρθρου 12 § 2 και τα όρια της λειτουργικής της χρήσης

Ένα από τα σημαντικότερα δογματικά επιτεύγματα της αποφάσεως έγκειται στον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει την εξαίρεση της προσαρμογής του άρθρου 12 § 2 της Σύμβασης. Η διάταξη αυτή προβλέπει ότι, εφόσον έχει παρέλθει ένα έτος από την παράνομη μετακίνηση ή παρακράτηση και αποδεικνύεται ότι το τέκνο έχει προσαρμοστεί στο νέο του περιβάλλον, το δικαστήριο δύναται να μην διατάξει την επιστροφή. Η ύπαρξη της διάταξης αυτής αποκαλύπτει ότι το ίδιο το σύστημα της Σύμβασης ενσωματώνει βαλβίδες εξισορρόπησης. Δεν πρόκειται, όμως, για εναλλακτικούς κανόνες ισότιμους προς τον κανόνα της επιστροφής, αλλά για εξαιρέσεις περιοριστικού χαρακτήρα.

Η σχολιαζόμενη απόφαση υιοθετεί με σαφήνεια τη στενή αυτή ερμηνεία. Δεν αρνείται ότι η προσαρμογή μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να λειτουργήσει ως λόγος μη επιστροφής. Αρνείται, όμως, να αποδώσει στην έννοια αυτή διασταλτική ερμηνευτική δύναμη ικανή να εξουδετερώσει τον πυρήνα της Σύμβασης. Ορθώς επισημαίνει ότι η προσαρμογή δεν μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός νομιμοποίησης της παρανομίας. Εάν ο χρόνος και η εγκατάσταση σε νέο περιβάλλον επαρκούσαν, χωρίς αυστηρό έλεγχο, για να εμποδίσουν την επιστροφή, τότε η ίδια η δομή της Σύμβασης θα κατέρρεε, διότι κάθε μονομερής μετακίνηση θα μπορούσε να επιβραβεύεται μέσω της δημιουργίας νέων δεσμών.

Η σχετική θεωρητική αντιπαράθεση είναι γνωστή. Μία πιο ελαστική προσέγγιση, η οποία απαντά σε τμήμα της αγγλόφωνης θεωρίας, τείνει να αντιμετωπίζει την προσαρμογή ως ισχυρή έκφανση του συμφέροντος του τέκνου και, συνεπώς, ως παράγοντα ικανό να υποχωρήσει τον μηχανισμό επιστροφής. Η κρατούσα, όμως, συστηματική προσέγγιση, την οποία υιοθετεί και η απόφαση, δέχεται ότι η εξαίρεση αυτή οφείλει να ερμηνεύεται στενά, ακριβώς για να μην ανατραπεί η αποτρεπτική λειτουργία της Σύμβασης. Υπό αυτή τη λογική, η προσαρμογή δεν αποτελεί ανεξάρτητο και ανοιχτό κριτήριο δικαστικής πολιτικής, αλλά ενδοσυστημική εξαίρεση με αυστηρές προϋποθέσεις εφαρμογής.

V. Το υπέρτερο συμφέρον του τέκνου: εξωσυμβατική ρήτρα ή ενδοσυστημική αρχή;

Το ερώτημα αυτό είναι ίσως το κεντρικότερο θεωρητικά. Η αρχή του υπέρτερου συμφέροντος του τέκνου, όπως κατοχυρώνεται στο διεθνές και ενωσιακό δίκαιο, έχει γενική κανονιστική εμβέλεια και λειτουργεί ως υπερνομοθετικό ή τουλάχιστον υπερκείμενο ερμηνευτικό κριτήριο. Το κρίσιμο πρόβλημα, ωστόσο, είναι αν στην εφαρμογή της Σύμβασης της Χάγης λειτουργεί ως αυτοτελές, υπερβατικό και αόριστο κριτήριο ανατροπής του συστήματος ή αν πρέπει να εντάσσεται εντός του ίδιου του μηχανισμού της Σύμβασης.

Η απόφαση 2/2022 επιλέγει ρητά και δογματικά πειστικά τη δεύτερη εκδοχή. Αντιμετωπίζει το συμφέρον του τέκνου ως ενδοσυστημική αρχή, ήτοι ως αρχή που υπηρετείται πρωτίστως μέσω της άμεσης επιστροφής και της επαναφοράς της υπόθεσης στο φυσικό της δικαιοδοτικό κέντρο. Η λύση αυτή είναι σε πλήρη συμφωνία με τη βασική λογική της Perez-Vera Report, κατά την οποία η Σύμβαση ενσωματώνει ήδη το συμφέρον του τέκνου στο επίπεδο του γενικού της σχεδιασμού: το τέκνο, κατά κανόνα, προστατεύεται καλύτερα όταν η μονομερής διατάραξη της ζωής του δεν νομιμοποιείται και όταν οι ουσιαστικές αποφάσεις λαμβάνονται από τα δικαστήρια του τόπου με τον στενότερο πραγματικό δεσμό.

Η σύγκριση με τη νομολογία του ΕΔΔΑ είναι διαφωτιστική. Η Neulinger and Shuruk v. Switzerland ανέδειξε την ανάγκη εξατομικευμένης στάθμισης και ερμηνεύθηκε σε ορισμένες περιπτώσεις ως άνοιγμα προς ευρύτερο δικαστικό έλεγχο επί της ουσίας. Η μεταγενέστερη όμως X v. Latvia επανέφερε την ισορροπία, διευκρινίζοντας ότι η εξατομικευμένη στάθμιση δεν μπορεί να σημαίνει αποδόμηση της Σύμβασης της Χάγης, αλλά οφείλει να παραμένει εντός του κανονιστικού της πλαισίου. Η ελληνική απόφαση κινείται πλησιέστερα προς αυτή την τελευταία κατεύθυνση και, ακριβώς γι’ αυτό, παρουσιάζει ιδιαίτερη δογματική συνέπεια.

VI. Η κανονιστική κλειστότητα του συστήματος και η αποτροπή διασταλτικής ανασυγκρότησης των εξαιρέσεων

Μία από τις θεωρητικά πιο ενδιαφέρουσες όψεις της αποφάσεως είναι αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί «κανονιστική κλειστότητα» του συστήματος της Χάγης. Ο όρος δεν σημαίνει ότι το σύστημα είναι απρόσβλητο από γενικές αρχές ή ότι λειτουργεί αποσπασμένα από το ευρύτερο διεθνές και ενωσιακό πλαίσιο. Σημαίνει, όμως, ότι οι κρίσιμες έννοιες του συστήματος —συνήθης διαμονή, παράνομη μετακίνηση, υποχρέωση επιστροφής, εξαιρέσεις— πρέπει να ερμηνεύονται πρωτίστως εντός της εσωτερικής λογικής της Σύμβασης και όχι μέσω αδιάκριτης εισαγωγής εξωγενών αξιολογήσεων.

Η απόφαση 2/2022 επιτυγχάνει ακριβώς αυτό. Δεν αγνοεί το συμφέρον του τέκνου ούτε απορρίπτει τη σημασία της προσαρμογής. Τα επανατοποθετεί, όμως, εντός της κανονιστικής δομής του συστήματος. Έτσι αποτρέπεται η διασταλτική χρήση εξαιρέσεων και η διολίσθηση σε ένα είδος ad hoc δικαιοσύνης, η οποία, αν και ελκυστική σε συγκεκριμένα πραγματικά, θα κατέληγε να διαλύσει τη συνοχή του διεθνούς μηχανισμού επιστροφής.

VII. Κριτική αποτίμηση και συστηματική σημασία της αποφάσεως

Η σχολιαζόμενη απόφαση έχει τρία θεμελιώδη πλεονεκτήματα. Πρώτον, αποδίδει με εξαιρετική καθαρότητα τον αποτρεπτικό χαρακτήρα της Σύμβασης της Χάγης και αρνείται να μετατρέψει τις εξαιρέσεις σε υποκατάστατα της ουσιαστικής κρίσης επιμέλειας. Δεύτερον, ερμηνεύει τη συνήθη διαμονή με κανονιστική και όχι ψυχολογική ή προθετική αοριστία, ενισχύοντας έτσι την ασφάλεια δικαίου. Τρίτον, κατορθώνει να ενσωματώσει το συμφέρον του τέκνου στο εσωτερικό του συστήματος χωρίς να το μετατρέψει σε απεριόριστη ρήτρα ανατροπής του.

Η σημασία της απόφασης υπερβαίνει, συνεπώς, την ατομική διαφορά. Συμβάλλει στη διαμόρφωση σταθερής ελληνικής νομολογιακής προσέγγισης σε ένα πεδίο όπου συχνά παρατηρείται η τάση να συγχέεται η διαδικασία επιστροφής με τη δίκη επιμέλειας. Η απόφαση αντιστέκεται σε αυτή τη συγχώνευση και, γι’ αυτό, λειτουργεί ως πρότυπο δογματικής συνέπειας.

VIII. Συμπεράσματα

Η υπ’ αριθ. 2/2022 απόφαση του Μονομελούς Εφετείου Αθηνών αποτελεί κρίσιμο σταθμό στο ελληνικό δίκαιο διεθνούς απαγωγής ανηλίκων. Με σαφήνεια, συστηματικότητα και θεωρητική πειθαρχία, επιβεβαιώνει ότι η Σύμβαση της Χάγης λειτουργεί ως αυτόνομο, αποτρεπτικό και περιοριστικά εξαιρέσιμο σύστημα. Η συνήθης διαμονή αντιμετωπίζεται ως αντικειμενικός κανονιστικός σύνδεσμος, η προσαρμογή ως εξαίρεση στενά ερμηνευτέα και το υπέρτερο συμφέρον του τέκνου ως ενδοσυστημική και όχι διαλυτική αρχή. Η συμβολή της αποφάσεως είναι, επομένως, διττή: αφενός νομολογιακή, αφού σταθεροποιεί την ελληνική εφαρμογή της Σύμβασης, και αφετέρου δογματική, αφού ενισχύει τη θεωρητική συνοχή του σχετικού πεδίου.

Επαγγελματική αναφορά

Η επίμαχη απόφαση εκδόθηκε κατόπιν νομικού χειρισμού της υποθέσεως από την Oikonomakis Law, με συνολικό νομικό σχεδιασμό και στρατηγική καθοδήγηση του Χρήστου Οικονομάκη, ιδίως ως προς τη συστηματική ερμηνεία της Σύμβασης της Χάγης και την ανάπτυξη δογματικά συνεκτικής επιχειρηματολογίας. Για την ευρύτερη επαγγελματική αποτύπωση της, βλ. το προφίλ της Oikonomakis Law στο Lawspot.

Υποσημειωτικές αναφορές

1. Pérez-Vera, Explanatory Report, §16.
2. Beaumont / McEleavy, The Hague Convention on International Child Abduction, Oxford.
3. Silberman, “The Hague Child Abduction Convention Turns Twenty”.
4. Dicey, Morris & Collins, Conflict of Laws.
5. ΔΕΕ, C-523/07, A· ΔΕΕ, C-497/10 PPU, Mercredi.
6. McEleavy, ό.π.
7. Pérez-Vera Report, §34.
8. Schuz, The Hague Child Abduction Convention: A Critical Analysis.
9. Beaumont, “Reflections on the Hague Convention”.
10. ΕΔΔΑ, Neulinger and Shuruk v. Switzerland.
11. ΕΔΔΑ, X v. Latvia.
12. UK Supreme Court, Re M [2007].
13. ΑΠ 1317/2016.
14. ΑΠ 1738/2019.

Βιβλιογραφία

Beaumont P. / McEleavy P., The Hague Convention on Child Abduction.

Schuz R., The Hague Child Abduction Convention: A Critical Analysis.

Pérez-Vera, Explanatory Report.

Κουνουγέρη-Μανωλεδάκη, Οικογενειακό Δίκαιο.

Μπέης, Πολιτική Δικονομία.