ΣτΕ: Προδικαστικά ερωτήματα για την αναζήτηση αχρεωστήτως καταβληθεισών ασφαλιστικών παροχών από καλόπιστους ασφαλισμένους
Αν και μετά από πόσο χρόνο επιτρέπεται η επιστροφή, με τόκο, ποσών που εισπράχθηκαν καλόπιστα;
Το Συμβούλιο της Επικρατείας καλείται να ξεκαθαρίσει αν η αρχή της χρηστής διοίκησης θέτει χρονικό όριο στην αναζήτηση αχρεωστήτως καταβληθεισών περιοδικών παροχών από ασφαλισμένους του ΙΚΑ-ΕΤΑΜ που τις εισέπραξαν καλόπιστα, και ποιος είναι ο «εύλογος χρόνος» μετά την πάροδο του οποίου η αναζήτηση αποκλείεται, ακόμη και όταν στηρίζεται σε δικαστική απόφαση.
Ειδικότερα, ενώπιον του ΣτΕ υποβλήθηκαν τα εξής προδικαστικά ερωτήματα:
Α) Όταν η αναζήτηση των αχρεωστήτως καταβληθεισών περιοδικών ασφαλιστικών παροχών σε ασφαλισμένο του Ι.Κ.Α.-Ε.Τ.Α.Μ. έχει έρεισμα δικαστική απόφαση, με την οποία ανατρέπεται, ύστερα από άσκηση ενδίκου βοηθήματος ή μέσου, προηγούμενη διοικητική πράξη (π.χ. απόφαση της Τ.Δ.Ε. του οικείου Υποκαταστήματος Ι.Κ.Α.-Ε.Τ.Α.Μ.), σε συμμόρφωση προς την οποία είχαν καταβληθεί οι πιο πάνω παροχές, τότε τι από τα παρακάτω δύο εφαρμόζεται: α) ό,τι εφαρμόζεται και στην περίπτωση που η ως άνω αναζήτηση έχει έρεισμα δικαστική απόφαση, με την οποία ανατρέπεται ύστερα από άσκηση ενδίκου μέσου προηγούμενη δικαστική απόφαση, δηλαδή ο κανόνας που θέτει η διάταξη του άρθρου 40 παρ. 4 του αν.ν. 1846/1951, κατά τον οποίο κάθε παροχή που καταβλήθηκε αχρεωστήτως από το Ι.Κ.Α. επιστρέφεται σ’ αυτό εντόκως, με εξαίρεση την όλως εξαιρετική περίπτωση που από την έκδοση πράξεως για καταβολή των παροχών μέχρι την έκδοση νεότερης πράξεως για αναζήτηση αυτών ύστερα από έκδοση δικαστικής αποφάσεως, με την οποία ανατρέπεται αμετακλήτως η υποχρέωση του ασφαλιστικού οργανισμού να καταβάλει τις παροχές αυτές, έχει παρέλθει πολύ μακρός χρόνος που υπερβαίνει, ενόψει και των συγκεκριμένων συνθηκών κάθε υποθέσεως, τον εύλογο, εφόσον επί πλέον η υποχρέωση του ασφαλισμένου να επιστρέψει, και μάλιστα εντόκως, τις παροχές αυτές θα κλόνιζε σοβαρά την οικονομική του κατάσταση, ή β) ο κανόνας που θέτει η διάταξη του άρθρου 40 παρ. 4 του αν.ν. 1846/1951 παραλλήλως προς την αρχή της χρηστής διοίκησης, η οποία αποτελεί γενική αρχή του δικαίου κοινωνικής ασφάλισης και σύμφωνα με την οποία: i) η αναζήτηση από τον ασφαλιστικό οργανισμό περιοδικών ασφαλιστικών παροχών μετά την πάροδο ευλόγου χρόνου από την είσπραξή τους, αν οι παροχές αυτές έχουν μεν καταβληθεί αχρεωστήτως από τον ασφαλιστικό οργανισμό, ο ασφαλισμένος όμως τις έχει εισπράξει καλοπίστως, ii) η αναζήτηση των πιο πάνω παροχών επιτρέπεται μόνον εφόσον κριθεί ότι αυτός που έχει εισπράξει τα αναζητούμενα ποσά τελούσε κατά την είσπραξή τους σε δόλο έναντι του οργανισμού, η κρίση δε για τη συνδρομή του δόλου πρέπει να αιτιολογείται ειδικώς και iii) αντιθέτως, επιβάλλεται η αναζήτηση από το Ι.Κ.Α. των ποσών αυτών αν το διάστημα που μεσολάβησε μεταξύ της είσπραξης και της αναζήτησης είναι μικρό, εκτός αν αυτός που έχει εισπράξει, παρανόμως πλην καλοπίστως, τις χρηματικές ασφαλιστικές παροχές επικαλεστεί και αποδείξει ότι η επιστροφή τους στο Ι.Κ.Α. θα είχε ως συνέπεια τον σοβαρό κλονισμό της οικονομικής του κατάστασης.
Β) Στο πλαίσιο της παραπάνω παράλληλης εφαρμογής της αρχής της χρηστής διοίκησης, ποιος είναι ο μέγιστος εύλογος χρόνος μεταξύ αχρεώστητης καλόπιστης είσπραξης περιοδικής ασφαλιστικής παροχής και της έκδοσης απόφασης αναζήτησής της από το αρμόδιο όργανο του Ι.Κ.Α.-Ε.Τ.Α.Μ.; Μπορεί ο χρόνος αυτός να λογισθεί ότι δεν δύναται να είναι μικρότερος της πενταετίας, λαμβάνοντας υπόψη και ότι η ανάκληση χορήγησης των αχρεωστήτως καταβληθεισών ασφαλιστικών παροχών, ως αναγκαία προϋπόθεση για την αναζήτησή τους από το Ι.Κ.Α. - Ε.Τ.Α.Μ., αποτελεί ανάκληση διοικητικής πράξης διεπόμενη από το άρθρο μόνο του αν. ν. 261/1968 (Α’ 12);
Γ) Ο εύλογος χρόνος, η πάροδος του οποίου από την είσπραξη των αχρεωστήτως καταβληθεισών ασφαλιστικών παροχών από το Ι.Κ.Α. - Ε.Τ.Α.Μ. αποκλείει την αναζήτησή τους από τον ασφαλισμένο που τις έλαβε καλόπιστα, με βάση την αρχή της χρηστής διοίκησης, έχει ίση, μεγαλύτερη ή μικρότερη διάρκεια από τον «πολύ μακρό χρόνο που υπερβαίνει, ενόψει και των συγκεκριμένων συνθηκών κάθε υποθέσεως, τον εύλογο», η πάροδος του οποίου μπορεί να οδηγήσει σε μη εφαρμογή του κανόνα του άρθρου 40 παρ. 4 του αν.ν. 1846/1951 σε περίπτωση επιστροφής αχρεωστήτως καταβληθεισών ασφαλιστικών παροχών που έχει έρεισμα σε δικαστική απόφαση, εφόσον επιπλέον η υποχρέωση του ασφαλισμένου να επιστρέψει και μάλιστα εντόκως τις παροχές αυτές θα κλόνιζε σοβαρά την οικονομική του κατάσταση;
Τα ανωτέρω προδικαστικά ερωτήματα υπέβαλε με την 492/2025 απόφασή του το Διοικητικό Εφετείο Χανίων, στο πλαίσιο έφεσης του e-ΕΦΚΑ κατά της 675/2020 απόφασης του Μονομελούς Διοικητικού Πρωτοδικείου Ηρακλείου. Η Πρόεδρος του Α' Τμήματος του ΣτΕ τα εισήγαγε λόγω σπουδαιότητας στην επταμελή σύνθεση, με δικάσιμο την 25η Ιανουαρίου 2027.
Επισημαίνεται, τέλος, ότι αναστέλλεται η εκδίκαση των εκκρεμών υποθέσεων στις οποίες τίθεται το ίδιο ζήτημα.
- ΤΟΜΕΙΣ ΔΙΚΑΙΟΥ
- Κοινωνική Ασφάλιση