2026 Rule of Law Report: Οι συστάσεις προς στην Ελλάδα στην 7η ετήσια Έκθεση για το Κράτος Δικαίου της Ευρωπαικής Επιτροπής

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε την 7η ετήσια Έκθεση για το Κράτος Δικαίου (2026 Rule of Law Report). Η έκθεση αποτελείται από δύο βασικά σκέλη: την Ανακοίνωση (Communication), που αναλύει τη συνολική εικόνα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, και τα Κεφάλαια ανά Χώρα (Country Chapters), τα οποία εξετάζουν μεμονωμένα τις εξελίξεις στα 27 κράτη μέλη της ΕΕ καθώς και στα 4 υποψήφια προς ένταξη κράτη, ως προς την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, την καταπολέμηση της διαφθοράς, την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και τη λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών.

Για την Ελλάδα, η φετινή αξιολόγηση αναφέρει συνοπτικά τα εξής:

Δικαστικό σύστημα

Στην Ελλάδα, οι διορισμοί στις ανώτατες θέσεις του δικαστικού συστήματος πραγματοποιήθηκαν με τη συμμετοχή του δικαστικού σώματος. Πρωτοβουλίες για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στο δικαστικό σύστημα, συμπεριλαμβανομένης μιας περιόδου αναμονής (cooling-off period) μετά τη συνταξιοδότηση για τους δικαστές, συνεχίζουν να συζητώνται. Μεγάλα έργα για τη βελτίωση του επιπέδου ψηφιοποίησης προχωρούν ικανοποιητικά και οι προσπάθειες προώθησης της χρήσης της εναλλακτικής επίλυσης διαφορών συνεχίζονται. Οι προσλήψεις εισαγγελέων και δικαστικών υπαλλήλων, παράλληλα με τις βελτιώσεις στις κτιριακές υποδομές, αποσκοπούν στην αντιμετώπιση των ελλείψεων. Οι μεταρρυθμίσεις δείχνουν ενθαρρυντικά αποτελέσματα όσον αφορά τη δικαστική αποτελεσματικότητα, καθώς η διάρκεια των διαδικασιών έχει μειωθεί ελαφρώς, αλλά εξακολουθεί να αποτελεί σοβαρή πρόκληση. Οι προσπάθειες για την αποσυμφόρηση των πολιτικών δικαστηρίων και τη μείωση των καθυστερήσεων περιλαμβάνουν τη μεταφορά υποθέσεων εκουσίας δικαιοδοσίας σε δικηγόρους και συμβολαιογράφους, την ψηφιακή δημοσίευση διαθηκών και αναθεωρήσεις του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας.

Πλαίσιο καταπολέμησης της διαφθοράς

Το Εθνικό Σχέδιο Δράσης κατά της Διαφθοράς (ΕΣΔΔ) 2022-2025 υλοποιήθηκε με επιτυχία και ένα νέο ΕΣΔΔ βρίσκεται στο στάδιο της οριστικοποίησης. Παρόλο που ο αριθμός των διώξεων και των αμετάκλητων αποφάσεων, συμπεριλαμβανομένης της διαφθοράς υψηλού επιπέδου, παραμένει περιορισμένος, το νομοθετικό πλαίσιο εφαρμόζεται και οριστικοποιούνται οι εφαρμοστικοί κανόνες για ένα ψηφιακό μητρώο που επιτρέπει τη συνολική παρακολούθηση υποθέσεων διαφθοράς. Η αστυνομία ενέτεινε τις προσπάθειες για την καταπολέμηση της διαφθοράς. Η υποβολή δηλώσεων περιουσιακής κατάστασης συνεχίζεται, μεταξύ άλλων μέσω του νέου ηλεκτρονικού συστήματος «e-pothen», αν και παραμένουν ορισμένες καθυστερήσεις στις υποβολές και τις δημοσιεύσεις. Ενώ τα μέτρα εφαρμογής και οι δράσεις ευαισθητοποίησης βρίσκονται σε εξέλιξη, δεν έχουν εισαχθεί νομοθετικές αλλαγές σχετικά με τον ορισμό των εκπροσώπων συμφερόντων (lobbyists) και ο αριθμός των εγγεγραμμένων εκπροσώπων συμφερόντων παραμένει χαμηλός. Τα περισσότερα πολιτικά κόμματα συμμορφώθηκαν με τους κανόνες χρηματοδότησης, ενώ παραμένουν ανησυχίες σχετικά με τη διαφάνεια και την εφαρμογή. Οι πρόσφατες μεταρρυθμίσεις αποσκοπούν στην αντιμετώπιση δομικών ανεπαρκειών, την ενίσχυση της συγκεντροποίησης και της διαφάνειας στις δημόσιες συμβάσεις για τη μείωση των κινδύνων διαφθοράς.

Ελευθερία και πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης

Η ενίσχυση του εποπτικού ρόλου της ρυθμιστικής αρχής μέσων ενημέρωσης, της χρηματοδότησης και του προσωπικού της συνεχίζεται, μεταξύ άλλων μέσω της υιοθέτησης νέας νομοθεσίας και προκειμένου να διασφαλιστεί η προσαρμογή στις νέες αρμοδιότητές της. Για πρώτη φορά, προβλέπεται από το νόμο ένας φορέας αυτορρύθμισης για τον τομέα των μέσων ενημέρωσης. Ένας νέος νόμος εκσυγχρονίζει και ενισχύει τη διακυβέρνηση των δημόσιων μέσων ενημέρωσης, αν και παραμένουν ανησυχίες σχετικά με την πολιτική ανεξαρτησία των τελευταίων. Υιοθετήθηκε νέος νόμος για την αδειοδότηση της περιφερειακής τηλεόρασης. Η διαφάνεια της κρατικής διαφήμισης βελτιώνεται περαιτέρω με την υιοθέτηση νομοθεσίας, ενώ σχεδιάζονται ή έχουν υιοθετηθεί μέτρα χρηματοδότησης για τη στήριξη του τομέα των μέσων ενημέρωσης. Νέες απαιτήσεις που σχετίζονται με το νομοθετικό πλαίσιο για την πρόσβαση σε πληροφορίες αρχίζουν να εφαρμόζονται. Όπως προβλέπεται από το νόμο, βρίσκεται υπό προετοιμασία ένα εθνικό σχέδιο δράσης για την αντιμετώπιση των απειλών κατά της ασφάλειας των δημοσιογράφων. Έχουν ληφθεί πρόσθετα μέτρα και συνεχίζονται οι εργασίες για την υιοθέτηση νομοθετικών και μη νομοθετικών εγγυήσεων για τη βελτίωση της προστασίας των δημοσιογράφων, ιδίως όσον αφορά τις καταχρηστικές αγωγές (SLAPPs).

Θεσμικοί έλεγχοι και ισορροπίες

Η διαδικασία συνταγματικής αναθεώρησης ξεκίνησε, αγγίζοντας μια σειρά από ζητήματα κράτους δικαίου, συμπεριλαμβανομένης της δικαστικής ανεξαρτησίας, των υπουργικών ασυλιών, της προστασίας των δημοσιογράφων και της βελτίωσης της νομοθέτησης. Η ποιότητα της νομοθετικής διαδικασίας παρουσιάζει βελτιώσεις, ωστόσο οι προκλήσεις επιμένουν, συμπεριλαμβανομένων των συχνών νομοθετικών αλλαγών. Οι μεταρρυθμίσεις επιδιώκουν να στοχεύσουν στις καθυστερήσεις της διοίκησης κατά την εκτέλεση αμετάκλητων δικαστικών αποφάσεων. Το καθεστώς ασυλίας των μελών της Κυβέρνησης παραμένει αντικείμενο συζήτησης, με ευρεία συμφωνία ως προς την ανάγκη μεταρρύθμισης. Ο δικαστικός έλεγχος ορισμένων πτυχών της χρήσης λογισμικού παρακολούθησης συνεχίζεται. Εγκρίθηκαν νέες θέσεις προσωπικού για τις Συνταγματικά Κατοχυρωμένες Ανεξάρτητες Αρχές, ενώ το αίτημά τους για αυτόνομες προσλήψεις προσωπικού δεν έχει ακόμη αντιμετωπιστεί. Παρόλο που το πλαίσιο εγγραφής παραμένει κατακερματισμένο, έχουν γίνει περαιτέρω βήματα και έχουν τεθεί οι βάσεις για έναν δομημένο διάλογο με την κοινωνία των πολιτών. Το Συμβούλιο της Επικρατείας συμμετέχει σε εκστρατείες ευαισθητοποίησης για την καλλιέργεια κουλτούρας κράτους δικαίου στους νέους.

Συνολικά, βάσει των συστάσεων της Έκθεσης για το Κράτος Δικαίου του 2025, λαμβάνοντας υπόψη άλλες εξελίξεις που έλαβαν χώρα κατά την περίοδο αναφοράς και επιπλέον υπενθυμίζοντας τις σχετικές δεσμεύσεις που αναλήφθηκαν στο πλαίσιο του Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, καθώς και την ειδική ανά χώρα σύσταση στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου για την αποτελεσματικότητα του δικαστικού συστήματος, η Επιτροπή καταλήγει στα εξής:

• Έχει σημειωθεί περιορισμένη πρόοδος όσον αφορά τη δημιουργία ενός ισχυρού ιστορικού διώξεων και αμετάκλητων αποφάσεων σε υποθέσεις διαφθοράς, καθώς έχει θεσπιστεί το νομικό πλαίσιο για ένα ψηφιακό μητρώο υποθέσεων διαφθοράς και το μητρώο αναμένεται να τεθεί σε λειτουργία την 1η Ιανουαρίου 2027· ωστόσο, καθώς ο αριθμός των διώξεων και των αμετάκλητων αποφάσεων σε υποθέσεις διαφθοράς, συμπεριλαμβανομένης της διαφθοράς υψηλού επιπέδου, παραμένει χαμηλός, συνιστάται στην Ελλάδα να συνεχίσει τις προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ισχυρού ιστορικού διώξεων και αμετάκλητων αποφάσεων σε υποθέσεις διαφθοράς, συμπεριλαμβανομένης της διαφθοράς υψηλού επιπέδου.
• Υπήρξε μόνο περιορισμένη πρόοδος στη βελτίωση του πλαισίου για την εκπροσώπηση συμφερόντων (lobbying), καθώς δεν έχει υιοθετηθεί νομοθεσία που να διευρύνει τον ορισμό του εκπροσώπου συμφερόντων, ενώ τα μέτρα εφαρμογής και οι δράσεις ευαισθητοποίησης βρίσκονται σε εξέλιξη. Επομένως, συνιστάται στην Ελλάδα να βελτιώσει το πλαίσιο για την εκπροσώπηση συμφερόντων, μεταξύ άλλων αναθεωρώντας τον ορισμό του εκπροσώπου συμφερόντων και διασφαλίζοντας την αποτελεσματική εφαρμογή.
• Έχει σημειωθεί κάποια περαιτέρω πρόοδος στην ενίσχυση των νομοθετικών και μη νομοθετικών εγγυήσεων για τη βελτίωση της ασφάλειας και της προστασίας των δημοσιογράφων, ιδίως όσον αφορά τις καταχρηστικές αγωγές, καθώς έχουν ληφθεί πρόσθετα μέτρα και οριστικοποιείται το προσχέδιο νομοθεσίας κατά των SLAPPs. Επομένως, συνιστάται στην Ελλάδα να ολοκληρώσει τις εργασίες για την ενίσχυση των νομοθετικών και μη νομοθετικών εγγυήσεων για τη βελτίωση της ασφάλειας και της προστασίας των δημοσιογράφων, ιδίως όσον αφορά τις καταχρηστικές αγωγές, σύμφωνα με το υιοθετημένο Μνημόνιο Κατανόησης και λαμβάνοντας υπόψη τα ευρωπαϊκά πρότυπα για την προστασία των δημοσιογράφων.
• Έχει σημειωθεί κάποια περαιτέρω πρόοδος στην ανάπτυξη ενός δομημένου διαλόγου με οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών (ΟΚΠ) και στην απλούστευση των απαιτήσεων εγγραφής με σκοπό τη διατήρηση ενός ανοιχτού πλαισίου λειτουργίας τους, δεδομένου ότι έχουν τεθεί οι βάσεις για έναν δομημένο διάλογο με τις ΟΚΠ και έχουν γίνει ορισμένα βήματα για τη μείωση των απαιτήσεων υποβολής δικαιολογητικών και την αμφίδρομη απλούστευση των διαδικασιών. Δεδομένου ότι ο δομημένος διάλογος δεν έχει ακόμη καταστεί τακτικός και βιώσιμος και το πλαίσιο εγγραφής παραμένει κατακερματισμένο, συνιστάται στην Ελλάδα να εντείνει τις προσπάθειες για την εδραίωση ενός τακτικού και βιώσιμου δομημένου διαλόγου με τις ΟΚΠ, καθώς και για την απλούστευση των απαιτήσεων εγγραφής προκειμένου να διατηρηθεί ένα ανοικτό πλαίσιο λειτουργίας τους.

Ιστορικό

Το κράτος δικαίου βρίσκεται στο επίκεντρο του ευρωπαϊκού εγχειρήματος ως μία από τις αξίες στις οποίες βασίζεται η Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ευημερία, η ασφάλεια και η δημοκρατική ανθεκτικότητα της ΕΕ εξαρτώνται από τον σεβασμό του κράτους δικαίου και των κοινών αξιών της Ένωσης. Οι Ευρωπαίοι θεωρούν ότι η δημοκρατία, τα δικαιώματα του ανθρώπου και το κράτος δικαίου συγκαταλέγονται στα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα της ΕΕ. Σε μια εποχή κατά την οποία η διεθνής τάξη που βασίζεται σε κανόνες, τα θεμελιώδη δικαιώματα και τα δημοκρατικά συστήματα δέχονται αυξανόμενες πιέσεις, η διαφύλαξη αυτών των αξιών είναι πιο σημαντική από ποτέ. Τα υψηλά πρότυπα για το κράτος δικαίου είναι απαραίτητα όχι μόνο για τη διατήρηση της εμπιστοσύνης των πολιτών στους δημόσιους θεσμούς, τη διασφάλιση της προστασίας των δικαιωμάτων τους και την ενίσχυση της δημοκρατίας, αλλά και για την ενδυνάμωση της ελκυστικότητας της Ευρώπης για επενδύσεις και επιχειρηματική δραστηριότητα και την ενίσχυση της μακροπρόθεσμης ανταγωνιστικότητας της Ένωσης.

Από την έναρξή της το 2020, η Έκθεση για το Κράτος Δικαίου έχει καταστεί ένα εδραιωμένο εργαλείο, με τις συστάσεις της να λειτουργούν όλο και περισσότερο ως κινητήριες δυνάμεις μεταρρυθμίσεων χάρη στη στενότερη συνεργασία με τα κράτη μέλη καθ' όλη τη διάρκεια του ετήσιου κύκλου. Η μεγαλύτερη έμφαση στη διάσταση της Ενιαίας Αγοράς, που εισήχθη πέρυσι, αντικατοπτρίζει τον κεντρικό ρόλο του κράτους δικαίου για τη διασφάλιση της ασφάλειας δικαίου και ενός προβλέψιμου περιβάλλοντος όπου οι επιχειρήσεις μπορούν να επωφελούνται από την Ενιαία Αγορά επί ίσοις όροις σε ολόκληρη την Ένωση.

Σε ένα πλαίσιο συνεχούς γεωπολιτικής αβεβαιότητας, η προώθηση και η προστασία του κράτους δικαίου πέραν των συνόρων της παραμένει ένας βασικός στρατηγικός στόχος για την Ένωση. Η συμμετοχή των διευρυνόμενων χωρών παράλληλα με τα κράτη μέλη της ΕΕ στην Έκθεση για το Κράτος Δικαίου και η σταδιακή ένταξη πρόσθετων εταίρων της διεύρυνσης, εφόσον και όταν είναι έτοιμοι, υποστηρίζει περαιτέρω τις μεταρρυθμιστικές τους προσπάθειες για τη σταθερή και αμετάκλητη εδραίωση του κράτους δικαίου πριν από την προσχώρηση, καθώς και για τη διασφάλιση της διατήρησης αυτών των υψηλών προτύπων και μετά την προσχώρηση.

Μέσω της ετήσιας αξιολόγησής της για την κατάσταση του κράτους δικαίου σε κάθε κράτος μέλος της ΕΕ, η Έκθεση παρέχει ένα ενιαίο σημείο αναφοράς που συμβάλλει στον διάλογο και την αμοιβαία εμπιστοσύνη μεταξύ της ΕΕ και των κρατών μελών. Οι συστάσεις της αποσκοπούν στο να καθοδηγήσουν τις δράσεις των κρατών μελών κατά την ανάληψη μεταρρυθμίσεων που αντιμετωπίζουν βασικές προκλήσεις και ενισχύουν το κράτος δικαίου, γεγονός που έχει συμβάλει στη δημιουργία θετικής μεταρρυθμιστικής δυναμικής. Τα ευρήματα της Έκθεσης αποτελούν επίσης πηγή πληροφοριών κατά την εφαρμογή άλλων εργαλείων, ιδίως του Κανονισμού για τη Αιρεσιμότητα. Ο ουσιαστικός ρόλος της Έκθεσης στην προώθηση των μεταρρυθμίσεων, την υποστήριξη της χρηστής διακυβέρνησης και τη διασφάλιση ότι οι προκλήσεις του κράτους δικαίου αντιμετωπίζονται προληπτικά αντικατοπτρίζεται επίσης στην πρόταση της Επιτροπής για το επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΠΔΠ).

Επόμενα βήματα

Η Επιτροπή καλεί το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο της ΕΕ να συνεχίσουν τις γενικές και ειδικές ανά χώρα συζητήσεις με βάση την έκθεση και τις συστάσεις της. Ενθαρρύνει επίσης τα εθνικά κοινοβούλια, την κοινωνία των πολιτών και άλλα ενδιαφερόμενα μέρη να συνεχίσουν τον διάλογο τόσο σε εθνικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Η Επιτροπή καλεί τα κράτη μέλη να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις που προσδιορίζονται στην έκθεση και είναι έτοιμη να στηρίξει την εφαρμογή των συστάσεων. Για τις χώρες της διεύρυνσης που καλύπτονται από την έκθεση, η Επιτροπή θα δώσει συνέχεια στα ζητήματα που εντοπίστηκαν, μεταξύ άλλων στις επόμενες ετήσιες εκθέσεις της για τη διεύρυνση. Όπως ανακοίνωσε η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, κ. Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, στις πολιτικές κατευθύνσεις της για την περίοδο 2024-2029, άλλες υπό ένταξη χώρες θα συμπεριληφθούν στην έκθεση για το κράτος δικαίου μόλις είναι έτοιμες.