ΔΕΕ: Η χρήση σήματος της IKEA σε πολιτική εκστρατεία δεν δικαιολογείται από την ελευθερία έκφρασης (C-298/23)

Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στην υπόθεση Inter IKEA Systems, αποσαφήνισε τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες η χρήση από τρίτο ενός σήματος που χαίρει φήμης, χωρίς τη συναίνεση του δικαιούχου, μπορεί να θεωρηθεί ότι στηρίζεται σε «εύλογη αιτία» όταν επικαλείται την ελευθερία πολιτικής έκφρασης, κρίνοντας ότι, στη συγκεκριμένη υπόθεση, η αξιοποίηση των σημάτων της IKEA από βελγικό πολιτικό κόμμα ενδέχεται να προκαλεί δυσανάλογη βλάβη στα συμφέροντα της εταιρείας.

Ιστορικό υπόθεσης

Το 2022, το πολιτικό κόμμα Vlaams Belang παρουσίασε στο κοινό, στο πλαίσιο συνέντευξης Τύπου, το πολιτικό του σχέδιο με τίτλο «IKEA-PLAN – Immigratie Kan Echt Anders» («Σχέδιο IKEA – Η μετανάστευση μπορεί πράγματι να είναι διαφορετική»), σκοπός του οποίου ήταν η μεταρρύθμιση της βελγικής πολιτικής ασύλου και μετανάστευσης. Οι προτάσεις αυτές συνοδεύονταν από εικονογραφήσεις που περιείχαν σημεία αντιστοιχούντα στα σήματα της IKEA καθώς και μορφές που προσομοίαζαν με εκείνες που εμφανίζονται στις οδηγίες συναρμολόγησης των προϊόντων της IKEA. Η συνέντευξη Τύπου αναρτήθηκε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η Inter IKEA, δικαιούχος των εν λόγω σημάτων, άσκησε αγωγή λόγω παραποίησης/απομίμησης ενώπιον των βελγικών δικαστηρίων κατά της ένωσης Vrijheidsfonds, η οποία είχε διοργανώσει την εκστρατεία του Vlaams Belang.

Ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, η Vrijheidsfonds παραδέχθηκε ότι είχε χρησιμοποιήσει τα σήματα της IKEA χωρίς τη συγκατάθεση του δικαιούχου, υποστήριξε όμως ότι είχε αξιοποιήσει τη φήμη των εν λόγω σημάτων προκειμένου να ενισχύσει το μήνυμά της, υποστηρίζοντας ότι αυτό συνιστούσε «εύλογη αιτία» κατά την έννοια του δικαίου της Ένωσης, το οποίο προστατεύει την ελευθερία έκφρασης, συμπεριλαμβανομένης της ελευθερίας έκφρασης πολιτικών απόψεων και της πολιτικής παρωδίας. Εκτιμώντας ότι υφίστατο σύγκρουση μεταξύ θεμελιωδών δικαιωμάτων της ίδιας τάξης, ήτοι του δικαιώματος ιδιοκτησίας και του δικαιώματος στην ελευθερία έκφρασης, το εθνικό δικαστήριο παρέπεμψε το ζήτημα στο Δικαστήριο.

Η κρίση του ΔΕΕ

Το ΔΕΕ διαπιστώνει, καταρχάς, πως η νομοθεσία της Ένωσης δεν παρέχει σαφήνεια όσον αφορά την έννοια της «εύλογης αιτίας». Ωστόσο, ο ευρωπαϊκός νομοθέτης τόνισε την ανάγκη εφαρμογής της νομοθεσίας κατά τρόπο τέτοιο, ώστε να διασφαλίζεται ο πλήρης σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων και ελευθεριών, ιδίως της ελευθερίας έκφρασης.

Εντούτοις, η απλή επίκληση του δικαιώματος στην ελευθερία έκφρασης δεν αρκεί για τη θεμελίωση εύλογης αιτίας. Ο τρίτος που χρησιμοποιεί σημείο πανομοιότυπο ή παρόμοιο με σήμα που χαίρει φήμης οφείλει να εκθέσει τους συγκεκριμένους λόγους για τους οποίους προβαίνει στη χρήση αυτή στο πλαίσιο της άσκησης της ελευθερίας έκφρασής του και να αποδείξει ότι οι λόγοι αυτοί υπερισχύουν των δικαιωμάτων και συμφερόντων του δικαιούχου του εν λόγω σήματος.

Το εθνικό δικαστήριο, το οποίο οφείλει να διαπιστώσει αν η χρήση εκ μέρους τρίτου στηρίζεται σε εύλογη αιτία, πρέπει να σταθμίσει, αφενός, το δικαίωμα ιδιοκτησίας του δικαιούχου του σήματος που χαίρει φήμης και τα συμφέροντά του και, αφετέρου, το δικαίωμα στην ελευθερία έκφρασης που επικαλείται ο τρίτος και τα συμφέροντα του τελευταίου, χωρίς κανένα από τα δύο αυτά δικαιώματα να είναι απόλυτο.

Στο πλαίσιο αυτό, το εθνικό δικαστήριο οφείλει να εξακριβώσει αν ο τρίτος χρησιμοποίησε το σήμα που χαίρει φήμης καλόπιστα. Τούτο ισχύει, ιδίως, όταν το σημα αυτό χρησιμοποιείται για να μεταδοθεί μια ιδέα ή γνώμη που αφορά το ίδιο το σήμα, τον δικαιούχο του εν λόγω σήματος, τις εμπορικές πρακτικές του, τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες του. Άλλοι κρίσιμοι παράγοντες είναι το αν η χρήση του σήματος συμβάλλει σε μια συζήτηση δημοσίου συμφέροντος, καθώς και οι συνέπειες που μπορεί να έχει η χρήση του σήματος από τρίτο για τον δικαιούχο του εν λόγω σήματος. Ειδικότερα, ο δικαιούχος δεν μπορεί να υποχρεωθεί να ανεχθεί χρήση η οποία μπορεί να του προκαλέσει δυσανάλογη ζημία ή η οποία θα μπορούσε ακόμη και να θίξει την ίδια την ουσία των αποκλειστικών δικαιωμάτων που απορρέουν από την καταχώριση του εν λόγω σήματος.

Το Δικαστήριο επεσήμανε, επίσης, ότι πρέπει να λαμβάνονται υπόψη η ένταση της χρήσης του σήματος που χαίρει φήμης από τον τρίτο, η έκταση της χρήσης αυτής και οι μέθοδοι που επελέγησαν για τη χρήση αυτή, καθώς και το γεγονός ότι η χρήση από τον τρίτο ενδέχεται να δημιουργήσει την εντύπωση ότι ο δικαιούχος του εν λόγω σήματος συμφωνεί με το πολιτικό μήνυμα που μεταδίδεται ή με τις πολιτικές ιδέες που προωθούνται, ή ακόμη ότι τις υποστηρίζει καθ' οιονδήποτε τρόπο, ενώ οι αξίες που πρεσβεύει ο εν λόγω δικαιούχος στηρίζονται στην ουδετερότητα έναντι οποιουδήποτε πολιτικού κόμματος ή είναι ασύμβατες με το εν λόγω πολιτικό μήνυμα.

Εν προκειμένω, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι η χρήση των εν λόγω σημάτων της IKEA από την Vrijheidsfonds ενδέχεται να προκαλέσει σημαντική βλάβη στη φήμη των σημάτων αυτών και στα συμφέροντα του δικαιούχου τους. Υπό τις συνθήκες αυτές, δεν προκύπτει ότι η χρήση των σημάτων της IKEA με μοναδικό σκοπό την εκμετάλλευση της φήμης τους προκειμένου να ενισχυθεί ένα πολιτικό μήνυμα και να αυξηθεί η διάδοσή του υπερισχύει των δικαιωμάτων και συμφερόντων του δικαιούχου των εν λόγω σημάτων. Τούτο εναπόκειται, ωστόσο, στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει.

Το πλήρες κείμενο της απόφασης είναι διαθέσιμο στο curia.europa.eu.