Πνευματική ιδιοκτησία στην ΕΕ και geo-blocking: Ένα έργο που ανήκει στο κοινό κτήμα μπορεί να δημοσιευτεί στο διαδίκτυο δωρεάν σε ένα κράτος μέλος, ακόμη και αν παραμένει προστατευόμενο σε άλλο κράτος μέλος (ΔΕΕ C-788/24)

Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην υπόθεση Anne Frank Fonds, σχετικά με την προστασία δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και τους γεωγραφικούς αποκλεισμούς, έκρινε πως ένα έργο που ανήκει στο κοινό κτήμα μπορεί να δημοσιευτεί στο διαδίκτυο δωρεάν σε ένα κράτος μέλος, ακόμη και αν παραμένει προστατευόμενο σε άλλο κράτος μέλος (ΔΕΕ C-788/24).

Το ΔΕΕ επεσήμανε ότι ο ιστότοπος στον οποίο διατίθεται το έργο πρέπει να ενσωματώνει ένα «αποτελεσματικό» τεχνολογικό μέτρο προκειμένου να αποτρέπεται η πρόσβαση σε αυτόν από χρήστες του διαδικτύου που τον επισκέπτονται από κράτος μέλος στο οποίο το εν λόγω έργο προστατεύεται.

Ιστορικό υπόθεσης

Κατά την περίοδο της κατοχής των Κάτω Χωρών από τη ναζιστική Γερμανία κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η Άννα Φρανκ ήταν μια Γερμανοεβραία έφηβη που ζούσε στο Άμστερνταμ (Κάτω Χώρες) με την οικογένειά της. Μεταξύ 1942 και 1944, κρατούσε ένα προσωπικό ημερολόγιο της καθημερινής της ζωής στην κρυψώνα, το οποίο αποτελεί μαρτυρία για το Σοά (Ολοκαύτωμα). Ο πατέρας της, Ότο Φρανκ, ο μόνος επιζών της οικογένειας, δημοσίευσε τα γραπτά της κόρης του το 1947. Στη συνέχεια, το 1963, ίδρυσε το Ίδρυμα Άννα Φρανκ (Anne Frank Fonds), έναν οργανισμό που σκοπό είχε να συνεχίσει την κοινωνική, εκπαιδευτική και πολιτιστική κληρονομιά της Άννας Φρανκ.

Μετά τον θάνατο του Ότο Φρανκ, τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας επί των έργων της Άννας Φρανκ κατέχει το Ίδρυμα Άννα Φρανκ. Στις Κάτω Χώρες, τμήματα αυτών των έργων προστατεύονται έως το 2037. Ωστόσο, σε πολλές άλλες χώρες, συμπεριλαμβανομένου του Βελγίου, η πνευματική ιδιοκτησία έχει ήδη λήξει και τα έργα αυτά ανήκουν πλέον στο κοινό κτήμα (public domain).

Το Ίδρυμα Άννα Φρανκ ιδρύθηκε το 1957. Σκοπός του είναι, μεταξύ άλλων, η συντήρηση του Σπιτιού της Άννας Φρανκ στο Άμστερνταμ και η διάδοση των ιδανικών που κληροδοτήθηκαν στον κόσμο μέσα από το «Ημερολόγιο της Άννας Φρανκ». Τον Σεπτέμβριο του 2021, με πρωτοβουλία του εν λόγω ιδρύματος και άλλων φορέων, δημοσιεύτηκε στο διαδίκτυο, δωρεάν, μια επιστημονική έκδοση των χειρογράφων της Άννας Φρανκ στην ολλανδική γλώσσα. Η πρόσβαση σε αυτόν τον ιστότοπο, ωστόσο, περιορίζεται από ένα σύστημα γεωγραφικού αποκλεισμού (geo-blocking), το οποίο εμποδίζει την πρόσβαση στον ιστότοπο από κράτη στα οποία τα χειρόγραφα προστατεύονται από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας. Το 2021, το Ίδρυμα Άννα Φρανκ κίνησε δικαστικές διαδικασίες για να σταματήσει αυτή τη διάδοση των χειρογράφων.

Το Ανώτατο Δικαστήριο των Κάτω Χωρών, το δικαστήριο τελευταίου βαθμού σε αυτή τη διαφορά, υπέβαλε προδικαστικά ερωτήματα στο ΔΕΕ. Το εθνικό δικαστήριο επιθυμεί να μάθει αν, βάσει του δικαίου της ΕΕ, η διάθεση αυτών των έργων στο διαδίκτυο συνιστά «παρουσίαση στο κοινό», εάν οι Ολλανδοί χρήστες του διαδικτύου μπορούν να παρακάμψουν τον γεωγραφικό αποκλεισμό μέσω ενός Εικονικού Ιδιωτικού Δικτύου (VPN) ή παρόμοιας υπηρεσίας.

Η κρίση του ΔΕΕ

Το Δικαστήριο κρίνει ότι ένα έργο που ανήκει στο κοινό κτήμα σε ορισμένα κράτη μέλη μπορεί να δημοσιευτεί δωρεάν σε έναν ιστότοπο, ακόμη και αν παραμένει προστατευόμενο από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας σε άλλο κράτος μέλος. Αυτό, ωστόσο, τελεί υπό την προϋπόθεση ότι ο ιστότοπος πρέπει να ενσωματώνει ένα μέτρο γεωγραφικού αποκλεισμού, σχεδιασμένο έτσι ώστε να διασφαλίζεται ότι η πρόσβαση στον εν λόγω ιστότοπο είναι αποκλεισμένη για τους χρήστες του διαδικτύου που τον επισκέπτονται από αυτό το άλλο κράτος μέλος. Εφόσον ανταποκρίνεται στις εξελίξεις της τεχνολογίας, ένα τέτοιο μέτρο μπορεί να θεωρηθεί αποτελεσματικό, ακόμη και αν μπορεί να παρακαμφθεί από ένα VPN ή παρόμοια υπηρεσία.

Το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι η έννοια της «παρουσίασης στο κοινό» περιλαμβάνει δύο σωρευτικά κριτήρια, δηλαδή μια πράξη παρουσίασης ενός έργου και την παρουσίαση του έργου αυτού σε ένα κοινό. Όταν ένα έργο προστατεύεται από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας μόνο σε ορισμένα κράτη μέλη αλλά ανήκει στο κοινό κτήμα σε άλλα, οποιοσδήποτε γνωρίζει ότι αυτό συμβαίνει και δημοσιεύει το έργο δωρεάν για πρώτη φορά σε έναν ιστότοπο, πρέπει να διασφαλίσει ότι το έργο αυτό καθίσταται προσβάσιμο μόνο σε χρήστες του διαδικτύου που ενδέχεται να έχουν πρόσβαση στον εν λόγω ιστότοπο από τα κράτη μέλη στα οποία το έργο ανήκει στο κοινό κτήμα. Σε αντίθετη περίπτωση, το πρόσωπο αυτό θα παραβίαζε το δικαίωμα του δικαιούχου της πνευματικής ιδιοκτησίας να επιτρέπει ή να απαγορεύει οποιαδήποτε παρουσίαση στο κοινό. Επομένως, το πρόσωπο αυτό πρέπει να λάβει αποτελεσματικά τεχνολογικά μέτρα για τον περιορισμό της πρόσβασης στον ιστότοπο.

Το Δικαστήριο κρίνει ότι ο γεωγραφικός αποκλεισμός που ανταποκρίνεται στις εξελίξεις της τεχνολογίας συνιστά αποτελεσματικό τεχνολογικό μέτρο, δεδομένου ότι, ακόμη και αν μπορεί να παρακαμφθεί με τη χρήση VPN, δεν υπονομεύει την ελεύθερη και δωρεάν πρόσβαση στο έργο στα κράτη μέλη στα οποία το έργο ανήκει στο κοινό κτήμα, ενώ παράλληλα προστατεύει τα συμφέροντα του δικαιούχου της πνευματικής ιδιοκτησίας στα κράτη μέλη στα οποία το έργο εξακολουθεί να προστατεύεται.

Το Δικαστήριο διευκρινίζει επίσης ότι, εάν υπάρξει παρουσίαση ενός έργου στο κοινό επειδή ο γεωγραφικός αποκλεισμός του ιστοτόπου δεν αποτελεί αποτελεσματικό τεχνολογικό μέτρο, η ευθύνη για την παρουσίαση βαρύνει το πρόσωπο που ανέβασε το έργο στο διαδίκτυο και όχι τον πάροχο του VPN που χρησιμοποιήθηκε για την παράκαμψη του εν λόγω γεωγραφικού αποκλεισμού.

Το πλήρες κείμενο της απόφασης είναι διαθέσιμο στο curia.europa.eu.