ΔΕΕ: Παράνομη η ανάκριση υπόπτων χωρίς δικηγόρο όταν αυτός δεν προσέρχεται εντός προθεσμίας (C-660/24 και C-681/24)

Με δύο αποφάσεις του, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έκρινε ότι η πρόβλεψη εθνικών προθεσμιών, μετά την παρέλευση των οποίων ο ύποπτος μπορεί να ανακριθεί χωρίς τον δικηγόρο του, δεν συμβιβάζεται με το δίκαιο της ΕΕ, καθώς οι λόγοι προσωρινής παρέκκλισης από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο είναι περιοριστικά προβλεπόμενοι (ΔΕΕ C-660/24 και C-681/24).

Το Δικαστήριο έκρινε ότι επιτρέποντας, κατά γενικό κανόνα, την ανάκριση υπόπτων ή προσώπων εναντίον των οποίων υπάρχουν εύλογες υπόνοιες ότι διέπραξαν ποινικό αδίκημα χωρίς δικηγόρο, εφόσον ο δικηγόρος αυτός δεν προσέλθει εντός ορισμένης προθεσμίας, η Ουγγαρία και η Τσεχική Δημοκρατία παρέβησαν το δίκαιο της Ένωσης. Η εθνική νομοθεσία των δύο αυτών κρατών μελών δεν μπορεί να δικαιολογηθεί από τους λόγους, οι οποίοι απαριθμούνται περιοριστικά στο δίκαιο της Ένωσης, που επιτρέπουν προσωρινή παρέκκλιση από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο.

Ιστορικό

Η οδηγία για το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο των ποινικών διαδικασιών ορίζει ότι οι ύποπτοι και οι κατηγορούμενοι έχουν δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο εντός τέτοιου χρονικού διαστήματος και με τέτοιο τρόπο, ώστε να μπορούν να ασκούν πρακτικά και αποτελεσματικά τα δικαιώματα υπεράσπισής τους.

Στο πλαίσιο των διαδικασιών λόγω παραβάσεως που κινήθηκαν κατά της Ουγγαρίας και της Τσεχικής Δημοκρατίας, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προσάπτει στα δύο κράτη ότι δεν τήρησαν τις υποχρεώσεις τους βάσει της οδηγίας αυτής. Η αντίστοιχη νομοθεσία τους καθιστά δυνατή, κατά τρόπο γενικό, την ανάκριση υπόπτων και προσώπων εναντίον των οποίων υπάρχουν εύλογες υπόνοιες ότι διέπραξαν ποινικό αδίκημα, ελλείψει του δικηγόρου τους, όταν ο δικηγόρος αυτός δεν προσέρχεται εντός της προθεσμίας που προβλέπει η εθνική νομοθεσία. Στην Ουγγαρία, η προθεσμία αυτή είναι δύο ώρες από τη στιγμή που ο δικηγόρος ενημερώθηκε ότι το πρόσωπο τέθηκε υπό κράτηση. Στην Τσεχική Δημοκρατία, η προθεσμία είναι 48 ώρες από τη σύλληψη του υπόπτου. Στο τελευταίο αυτό κράτος, η ανάκριση μπορεί επίσης να διεξαχθεί αν δεν κατέστη δυνατή η επικοινωνία με τον δικηγόρο.

Η Επιτροπή προσάπτει επιπλέον στην Ουγγαρία ότι δεν έχει θεσπίσει στο εθνικό της δίκαιο διατάξεις που να υλοποιούν τις ειδικές απαιτήσεις της οδηγίας σχετικά με την παραίτηση από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο.

Η κρίση του ΔΕΕ

Το Δικαστήριο δέχεται πλήρως τις προσφυγές της Επιτροπής, κρίνοντας ότι η Ουγγαρία και η Τσεχική Δημοκρατία παρέβησαν τις υποχρεώσεις τους βάσει του δικαίου της Ένωσης.

Καταρχάς, υπενθυμίζει ότι το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, το δικαίωμα των υπόπτων ή κατηγορουμένων να παρίσταται ο δικηγόρος τους και να συμμετέχει αποτελεσματικά κατά την ανάκρισή τους. Συναφώς, το Δικαστήριο διευκρινίζει ότι αυτό σημαίνει, καταρχήν, ότι ο δικηγόρος παρίσταται φυσικά.

Εν συνεχεία, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι η οδηγία για το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο των ποινικών διαδικασιών αποσκοπεί στην ενίσχυση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης των κρατών μελών στα συστήματα ποινικής δικαιοσύνης τους, η οποία είναι αναγκαία για την αμοιβαία αναγνώριση των ποινικών αποφάσεων, μεταξύ άλλων μέσω της διασφάλισης των δικαιωμάτων των υπόπτων και κατηγορουμένων, καθώς και στη διασφάλιση ενός κοινού επιπέδου δικαιωμάτων δίκαιης δίκης σε ολόκληρη την Ένωση. Για τους λόγους αυτούς, η οδηγία απαριθμεί περιοριστικά τους λόγους για τους οποίους επιτρέπεται προσωρινή παρέκκλιση από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο.

Εντούτοις, οι δύο επίμαχες εθνικές νομοθεσίες επιτρέπουν, κατά γενικό τρόπο και χωρίς να στηρίζονται εγκύρως στους λόγους αυτούς παρέκκλισης, την ανάκριση υπόπτων ή προσώπων εναντίον των οποίων υπάρχουν εύλογες υπόνοιες ότι διέπραξαν ποινικό αδίκημα, ελλείψει δικηγόρου, εφόσον ο δικηγόρος αυτός δεν προσέλθει εντός συγκεκριμένης προθεσμίας. Επιπλέον, η τσεχική νομοθεσία επιτρέπει τη διεξαγωγή της ανάκρισης και στην περίπτωση που δεν κατέστη δυνατή η επικοινωνία με τον δικηγόρο.

Τέλος, το Δικαστήριο διευκρινίζει ότι, μολονότι το ουγγρικό δίκαιο θεωρεί το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο αναπαλλοτρίωτο δικαίωμα, προκύπτει ότι οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι μπορούν να αποφασίσουν να μην το ασκήσουν. Η κατάσταση αυτή μπορεί να θεωρηθεί ισοδύναμη με «παραίτηση» των προσώπων αυτών από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο. Οι λεπτομερείς κανόνες για την άσκηση τέτοιων παραιτήσεων διέπονται επίσης από την οδηγία για το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο των ποινικών διαδικασιών. Μη μεταφέροντας τους κανόνες αυτούς στο εθνικό της δίκαιο, η Ουγγαρία παρέβη την οδηγία και ως προς το σημείο αυτό.

Το πλήρες κείμενο των αποφάσεων C-660/24 και C-681/24 είναι διαθέσιμο στο curia.europa.eu.