Γεν. Εισαγγελέας ΔΕΕ: Ένα κοινωνικό δίκτυο δεν είναι «δωρεάν» όταν πληρώνεις με τα δεδομένα σου (ΔΕΕ C-643/25)
Στις προτάσεις της για την υπόθεση Facebook, η Laila Medina εισηγείται ότι η παροχή προσωπικών δεδομένων για εμπορική χρήση συνιστά μορφή πληρωμής βάσει της Οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές
Μια υπηρεσία δεν μπορεί να παρουσιάζεται ως «δωρεάν» όταν οι χρήστες καλούνται να πληρώσουν με τα προσωπικά τους δεδομένα, εισηγείται η Γενική Εισαγγελέας του Δικαστηρίου της ΕΕ σε υπόθεση που αφορά τη δήλωση «Το Facebook είναι και θα παραμείνει δωρεάν» (ΔΕΕ C-643/25).
Όπως επισημαίνει, σύμφωνα με το ενωσιακό δίκαιο για την προστασία των καταναλωτών, η παροχή προσωπικών δεδομένων για εμπορικούς σκοπούς μπορεί να συνιστά μορφή πληρωμής, ακόμη και όταν ο καταναλωτής δεν υποχρεούται να καταβάλει χρηματικό ποσό.
Ιστορικό υπόθεσης
Τον Φεβρουάριο του 2015, η σελίδα εγγραφής του Facebook, το οποίο λειτουργεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω της Meta Platforms Ireland («Meta»), εμφάνιζε τη δήλωση «Το Facebook είναι και θα παραμείνει δωρεάν». Η Bundesverband der Verbraucherzentralen und Verbraucherverbände – Verbraucherzentrale Bundesverband e.V. (Ομοσπονδιακή Ένωση Καταναλωτικών Οργανώσεων και Ενώσεων, Γερμανία), ένωση προστασίας των καταναλωτών, αμφισβήτησε τη δήλωση αυτή. Υποστήριξε ότι το Facebook δεν είναι πραγματικά δωρεάν, καθώς οι χρήστες παρέχουν τα προσωπικά τους δεδομένα και συναινούν στην εμπορική τους χρήση με αντάλλαγμα την πρόσβαση στο κοινωνικό δίκτυο.
Τα γερμανικά δικαστήρια απέρριψαν την αγωγή, κρίνοντας ότι η απαγόρευση του χαρακτηρισμού μιας υπηρεσίας ως δωρεάν ισχύει μόνο όταν οι καταναλωτές επιβαρύνονται οικονομικά. Η ένωση άσκησε αναίρεση ενώπιον του Bundesgerichtshof (Ομοσπονδιακού Αστικού και Ποινικού Δικαστηρίου, Γερμανία), το οποίο υπέβαλε προδικαστικό ερώτημα στο ΔΕΕ.
Οι προτάσεις της Γεν. Εισαγγελέα
Στις προτάσεις της, η Γενική Εισαγγελέας Laila Medina προτείνει στο Δικαστήριο να κρίνει ότι η κοινολόγηση προσωπικών δεδομένων και η συναίνεση στην εμπορική τους χρήση συνιστούν μορφή πληρωμής κατά την Οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές. Κατά συνέπεια, μια υπηρεσία δεν μπορεί να χαρακτηρίζεται «δωρεάν» όταν οι καταναλωτές υποχρεούνται να παράσχουν τέτοια δεδομένα για εμπορική χρήση, εκτός αν τα δεδομένα υποβάλλονται σε επεξεργασία αποκλειστικά για την παροχή της υπηρεσίας ή για τη συμμόρφωση με νομικές υποχρεώσεις.
Η Γενική Εισαγγελέας παρατηρεί ότι η διατύπωση της οδηγίας, η οποία απαγορεύει τον χαρακτηρισμό ενός προϊόντος ή μιας υπηρεσίας ως «δωρεάν» όταν οι καταναλωτές πρέπει να πληρώσουν για αυτό, δεν περιορίζει κατ’ ανάγκην την πληρωμή σε χρήμα. Οι διάφορες γλωσσικές της αποδόσεις πρέπει να ερμηνεύονται υπό το πρίσμα του πλαισίου και των σκοπών της οδηγίας. Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει ήδη αναγνωρίσει ότι η πληρωμή για μια εμπορική πρακτική μπορεί να λαμβάνει και άλλες μορφές πέραν του χρήματος, υπό την προϋπόθεση ότι το αντάλλαγμα έχει οικονομική αξία και υπάρχει σαφής σύνδεση μεταξύ του ανταλλάγματος αυτού και της συγκεκριμένης εμπορικής πρακτικής.
Τα προσωπικά δεδομένα που κοινολογούν οι χρήστες, μαζί με τη συναίνεσή τους στην εμπορική εκμετάλλευσή τους, έχουν οικονομική αξία για τον φορέα εκμετάλλευσης ενός κοινωνικού δικτύου. Του επιτρέπουν να παράγει διαφημιστικά έσοδα και να χρηματοδοτεί την υπηρεσία. Το γεγονός ότι οι χρήστες διατηρούν τα δεδομένα τους δεν εμποδίζει την εμπορική τους χρήση από το να συνιστά πληρωμή.
Η λοιπή νομοθεσία της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της Οδηγίας για τις συμβάσεις προμήθειας ψηφιακού περιεχομένου και ψηφιακών υπηρεσιών και της Οδηγίας για τα δικαιώματα των καταναλωτών, αναγνωρίζει επιχειρηματικά μοντέλα στα οποία οι καταναλωτές λαμβάνουν ψηφιακές υπηρεσίες με αντάλλαγμα προσωπικά δεδομένα και όχι χρήματα. Παρότι ορισμένα από τα μέσα αυτά θεσπίστηκαν μετά το 2015 και δεν μεταβάλλουν το νόημα του επίμαχου κανόνα, καταδεικνύουν τον τρόπο με τον οποίο ο νομοθέτης της ΕΕ χαρακτηρίζει τέτοιου είδους ρυθμίσεις. Θα ήταν αντιφατικό να θεωρούνται οι ρυθμίσεις αυτές ότι εμπεριέχουν αντάλλαγμα βάσει των κανόνων αυτών, ενώ ταυτόχρονα θα επιτρεπόταν οι ίδιες υπηρεσίες να παρουσιάζονται ως δωρεάν βάσει της Οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές.
Εξάλλου, ο περιορισμός της πληρωμής στο χρήμα θα υπέσκαπτε την προστασία των καταναλωτών, ιδίως στην ψηφιακή οικονομία, όπου οι χρήστες μπορεί να αγνοούν την οικονομική αξία των δεδομένων τους ή την έκταση της εκμετάλλευσής τους για διαφημιστικούς σκοπούς. Η Γενική Εισαγγελέας υπενθυμίζει ότι οι πρακτικές που απαγορεύονται σε κάθε περίπτωση βάσει της οδηγίας, συμπεριλαμβανομένου του χαρακτηρισμού μιας υπηρεσίας ως «δωρεάν» όταν απαιτείται πληρωμή, δεν προϋποθέτουν εξατομικευμένη εκτίμηση του κατά πόσον ο μέσος καταναλωτής παραπλανήθηκε πράγματι.
Η Γενική Εισαγγελέας απορρίπτει τα επιχειρήματα της Meta. Πρώτον, υποστηρίζει ότι, αν και ο κατάλογος των πρακτικών που απαγορεύονται σε κάθε περίπτωση είναι εξαντλητικός, μόνο ο νομοθέτης μπορεί να μεταβάλει τις πρακτικές που περιλαμβάνονται σε αυτόν. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι όροι που χρησιμοποιούνται για την περιγραφή των πρακτικών αυτών πρέπει να ερμηνεύονται στενά. Δεύτερον, κρίνει ότι ο Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων (ΓΚΠΔ) δεν αποκλείει την εφαρμογή της Οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές. Ο ΓΚΠΔ διέπει τη σύννομη και διαφανή επεξεργασία των προσωπικών δεδομένων, ενώ η οδηγία διέπει την ακρίβεια των εμπορικών δηλώσεων, και αμφότερα εφαρμόζονται σωρευτικά. Τρίτον, η προτεινόμενη ερμηνεία δεν περιορίζει την ελευθερία επιχειρηματικής δράσης ή παροχής υπηρεσιών. Οι επιχειρήσεις παραμένουν ελεύθερες να προσφέρουν υπηρεσίες με αντάλλαγμα προσωπικά δεδομένα, αλλά δεν μπορούν να τις χαρακτηρίζουν «δωρεάν» όταν απαιτείται τέτοιο αντάλλαγμα.
Το πλήρες κείμενο των προτάσεων είναι διαθέσιμο στο curia.europa.eu.
- ΤΟΜΕΙΣ ΔΙΚΑΙΟΥ
- Δίκαιο Καταναλωτή
- Ευρωπαϊκό Δίκαιο
- Προσωπικά Δεδομένα