Ψυχική οδύνη από θάνατο συντρόφου: Ο ΑΠ αναγνωρίζει την ελεύθερη ένωση ως «οικογένεια» κατ’ άρθρο 932 ΑΚ (ΑΠ 575/2026)

Με πρόσφατη απόφασή του, ο Άρειος Πάγος δέχεται ότι ο επιζών σύντροφος που συμβιώνει σε ελεύθερη ένωση, ιδίως όταν από αυτήν έχουν αποκτηθεί τέκνα, νομιμοποιείται ενεργητικά να ζητήσει χρηματική ικανοποίηση λόγω ψυχικής οδύνης για τον θάνατο του/της συντρόφου του (ΑΠ 575/2026).

Το ανώτατο δικαστήριο απέρριψε την αίτηση αναίρεσης που άσκησε ασφαλιστική εταιρεία κατά απόφασης του εφετείου, με την οποία είχε επιδικασθεί χρηματική ικανοποίηση λόγω ψυχικής οδύνης, κατ' άρθρο 932 εδ. γ' Α.Κ., στον σύντροφο που συζούσε σε ελεύθερη ένωση με την θανατωθείσα σε αυτοκινητικό ατύχημα και με την οποία είχε αποκτήσει τέκνα.

Σύμφωνα με το σκεπτικό του δικαστηρίου, στη διάταξη του άρθρου 932 εδ. γ' Α.Κ. δεν προσδιορίζεται η έννοια του όρου «οικογένεια του θύματος», προφανώς διότι ο νομοθέτης δεν θέλησε να διαγράψει δεσμευτικώς τα όρια ενός θεσμού, ο οποίος, ως εκ της φύσεώς του, υφίσταται αναγκαίως τις επιδράσεις από τις κοινωνικές διαφοροποιήσεις κατά τη διαδρομή του χρόνου. Κατά την αληθή έννοια της διάταξης, που απορρέει από τον σκοπό της θέσπισής της, στην οικογένεια του θύματος περιλαμβάνονται οι εγγύτεροι και στενώς συνδεόμενοι συγγενείς του θανατωθέντος, που δοκιμάσθηκαν ψυχικά από την απώλειά του, αδιαφόρως αν συζούσαν μαζί του ή διέμεναν χωριστά. Μεταξύ αυτών αναμφισβητήτως περιλαμβάνονται ο σύζυγος, τα τέκνα, οι αδελφοί, οι ανιόντες, οι απώτεροι κατιόντες και οι αγχιστείς πρώτου βαθμού, όχι όμως οι αγχιστείς περαιτέρω βαθμού, ενώ περιλαμβάνονται επίσης τα τέκνα του ενός συζύγου από άλλο γάμο, καθώς και ο μνηστήρας ή η μνηστή.

Ως προς τον σύντροφο από ελεύθερη ένωση, το ανώτατο δικαστήριο, σε αντίθεση με τη μέχρι πρότινος κρατούσα γνώμη, δέχεται ότι, μετά τη θέση σε ισχύ του Ν. 4536/2015 περί συμφώνου συμβίωσης, ενόψει του ότι ο νομοθέτης εμμέσως αναγνωρίζει τη δημιουργία οικογενειακών δεσμών μεταξύ των προσώπων που συμβιώνουν στα πλαίσια ελευθέρας ένωσης, εντάσσοντας αρχικώς εντός του πλαισίου προστασίας του Ν. 3500/2006 περί ενδοοικογενειακής βίας τη «μόνιμη σύντροφο» και εν συνεχεία, με τον Ν. 4531/2018, παρέχοντας ρητώς προστασία στους μονίμους συντρόφους, στους τέως μόνιμους συντρόφους και στα μέρη συμφώνου συμβίωσης μετά τη λύση του, πρέπει να γίνει δεκτό ότι και εκείνος ή εκείνη που συμβιώνει σε ελεύθερη ένωση, ιδίως αν από την ένωση αυτή έχουν αποκτηθεί τέκνα, νομιμοποιείται ενεργητικά να ασκήσει αγωγή καταβολής χρηματικής ικανοποίησης λόγω ψυχικής οδύνης κατ' άρθρο 932 εδ. γ' Α.Κ.

Συνεπώς, η συμβίωση δύο προσώπων σε ελεύθερη ένωση θεμελιώνει νομικώς τη δημιουργία «οικογενειακών δεσμών» και την ύπαρξη «οικογενείας» (πολλώ δε μάλλον όταν εξ αυτής έχουν αποκτηθεί τέκνα), κατά την έννοια των διατάξεων των άρθρων 932 εδ. γ' Α.Κ. και 8 της Ε.Σ.Δ.Α., με αποτέλεσμα ο επιζών σύντροφος να καθίσταται φορέας της σχετικής αξίωσης υπό την ιδιότητα του μέλους της οικογενείας της θανούσης.

Το ανώτατο δικαστήριο υπενθυμίζει, περαιτέρω, ότι η επιδίκαση της χρηματικής ικανοποίησης τελεί υπό την αυτονόητη προϋπόθεση, που συνιστά πραγματικό ζήτημα, της ύπαρξης, κατ' εκτίμηση του δικαστή της ουσίας, αισθημάτων αγάπης και στοργής μεταξύ του δικαιούχου και του θανατωθέντος, η διαπίστωση της ανυπαρξίας των οποίων μπορεί να οδηγήσει σε αποκλεισμό από την επιδίκαση.

Εν προκειμένω, το δικαστήριο της ουσίας διαπίστωσε ότι το ζεύγος, αθίγγανοι, είχε τελέσει μόνο εθιμικό γάμο κατά τα ήθη των αθιγγάνων, χωρίς νόμιμο γάμο κατά το ελληνικό δίκαιο, και είχε αποκτήσει τέσσερα τέκνα κατά τη μακρά συμβίωσή του.

Κατόπιν των ανωτέρω, ο Άρειος Πάγος έκρινε ότι το εφετείο ορθώς δέχθηκε ότι ο σύντροφος, ο οποίος συζούσε επί μακρόν με την θανούσα σε ελεύθερη ένωση και είχε αποκτήσει μαζί της τέκνα, αποτελεί μέλος της οικογενείας της και νομιμοποιείται ενεργητικά, χωρίς να παραβιάσει τη διάταξη του άρθρου 932 εδ. γ' Α.Κ. ούτε εκ πλαγίου, απορρίπτοντας την αίτηση αναίρεσης της ασφαλιστικής εταιρείας.

Απόσπασμα απόφασης

Τέλος, κατά τη διάταξη του άρθρου 932 Α.Κ. "Σε περίπτωση αδικοπραξίας, ανεξάρτητα από την αποζημίωση για την περιουσιακή ζημία, το δικαστήριο μπορεί να επιδικάσει εύλογη, κατά την κρίση του, χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης. Αυτό ισχύει ιδίως για εκείνον που έπαθε προσβολή της υγείας, της τιμής ή της αγνείας του ή στερήθηκε την ελευθερία του. Σε περίπτωση θανάτωσης προσώπου η χρηματική ικανοποίηση μπορεί να επιδικαστεί στην οικογένεια του θύματος λόγω ψυχικής οδύνης". Στη διάταξη αυτή δεν γίνεται προσδιορισμός της έννοιας του όρου "οικογένεια του θύματος", προφανώς διότι ο νομοθέτης δεν θέλησε να διαγράψει δεσμευτικώς τα όρια ενός θεσμού, ο οποίος, ως εκ της φύσεώς του, υφίσταται αναγκαίως τις επιδράσεις από τις κοινωνικές διαφοροποιήσεις, κατά τη διαδρομή του χρόνου (Α.Π. 442/2017, Α.Π. 775/2011, Α.Π. 528/2011). Κατά την αληθή, όμως, έννοια της εν λόγω διατάξεως, που απορρέει εκ του σκοπού της θεσπίσεώς της, στην οικογένεια του θύματος περιλαμβάνονται οι εγγύτεροι και στενώς συνδεόμενοι συγγενείς του θανατωθέντος, που δοκιμάσθηκαν ψυχικώς από την απώλειά του και προς ανακούφιση του ηθικού πόνου αυτών, στοχεύει η διάταξη αυτή, αδιαφόρως αν συζούσαν μαζί του ή διέμεναν χωριστά (Ολομ. Α.Π. 10/2011, Ολομ. Α.Π. 21/2000). Υπό την έννοια αυτή μεταξύ των προσώπων τούτων αναμφισβητήτως περιλαμβάνονται ο σύζυγος, τα τέκνα, οι αδελφοί του θανόντος (αμφιθαλείς ή ετεροθαλείς), οι ανιόντες (παππούδες - γιαγιάδες) οι απώτεροι κατιόντες (εγγονός - εγγονή αλλά και δισέγγονα) και οι αγχιστείς συγγενείς πρώτου βαθμού του θανόντος, δηλαδή οι πενθερός, πενθερά, ο σύζυγος της θυγατρός (γαμβρός) ή η σύζυγος του υιού (νύφη) του θανόντος (Α.Π. 1194/2023, Α.Π. 447/2017) όχι όμως οι αγχιστείς περαιτέρω βαθμού (Α.Π. 1723/2012, Α.Π. 1503/2012). Επίσης περιλαμβάνονται, τα τέκνα του ενός συζύγου, που γεννήθηκαν από άλλο γάμο, τα οποία εν περιπτώσει θανατώσεως του συζύγου του δευτερόγαμου γονέως τους (δηλαδή του πατριού ή της μητριάς), δικαιούνται χρηματική ικανοποίηση λόγω ψυχικής οδύνης, καθώς και ο μνηστήρας ή η μνηστή αυτού, ήτοι εκείνος/η που συνδέεται με το θύμα δια συμβάσεως για μελλοντικό γάμο, δηλαδή μνηστεία, η οποία καταρτίζεται με αμοιβαία υπόσχεση των μελλονύμφων για την τέλεση γάμου (Α.Π. 43/2012), μετά δε τη θέση σε ισχύ του Ν. 4536/2015 "Σύμφωνο συμβίωσης, άσκηση δικαιωμάτων, ποινικές και άλλες διατάξεις", (Φ.Ε.Κ. Α' 181/24.12.2015) ενόψει και του ότι ο νομοθέτης, εμμέσως αναγνωρίζει τη δημιουργία οικογενειακών δεσμών μεταξύ των προσώπων που συμβιώνουν στα πλαίσια ελευθέρας ενώσεως, εντάσσοντας αρχικώς εντός του πλαισίου προστασίας του Ν. 3500/2006 περί ενδοοικογενειακής βίας τη "μόνιμη σύντροφο" και εν συνεχεία (άρθρο 3 § 1 Ν 4531/2018, δυνάμει του οποίου προσετέθη εδ. γ' στην § 2 του άρθρου 1 του Ν. 3500/2006), παρέχοντας πλέον ρητώς προστασία στους μονίμους συντρόφους, στους τέως μόνιμους συντρόφους και στα μέρη συμφώνου συμβιώσεως μετά από τη λύση του, πρέπει να γίνει δεκτό ότι και εκείνος ή εκείνη που συμβιώνει σε ελεύθερη ένωση (ιδίως αν από την ένωση αυτή έχουν αποκτηθεί τέκνα - Α.Π. 1194/2023, Α.Π. 1159/2022), νομιμοποιείται ενεργητικώς να ασκήσει αγωγή καταβολής χρηματικής ικανοποιήσεως λόγω ψυχικής οδύνης, κατ' άρθρο 932 εδ. γ' Α.Κ. (contra η μέχρι πρότινος κρατούσα γνώμη Α.Π. 775/2011, Α.Π. 1141/2007, Α.Π. 1735/2006, Α.Π. 434/2005).

Δείτε αναλυτικά την απόφαση στο areiospagos.gr.